Britanya’da yeni devletçilik dalgası
Britanya artık yeni bir Başbakan'a sahip: Andy Burnham... İşçi Partisi’nin yeni lideri piyasa ekonomisi ve devletçi ekonomi ikileminde nerede duruyor? Burnham döneminde Britanya’da piyasa ekonomisinin gelişmesini bekleyebilir miyiz? Yoksa ülke devletçi ekonomi çizgisinde mi ilerleyecek? Britanya’da yerleşik Institute of Economic Affairs’deki (IEA) kıdemli ekonomist Valentin Boboc’ın bir yazısına dayanarak manzarayı şöyle özetleyebiliriz:
Andy Burnham’ın Britanya’nın son on yıldaki altıncı Başbakanı olarak Downing Street’e (Başbakanlığın bulunduğu sokak) girişi, yalnızca bir lider değişikliğini değil, bir bakıma, ülkenin ekonomi ve devlet anlayışında yeni bir yönelişi de temsil ediyor. Burnham’ın ilk konuşması somut politikalar bakımından ayrıntılı değildi; fakat güçlü bir değişim söylemi ihtiva ediyordu. 1980’lerden bu yana izlenen politikaların ülkeyi yanlış yöne sürüklediğini savunan yeni başbakan, Britanya için yeni bir siyaset ve yeni bir ekonomi vadetti. Ayrıca ülkeyi on yıl içinde arzu edilen noktaya taşıyacak kapsamlı bir plan hazırlayacağını açıkladı.
Bu yaklaşım, ilk bakışta iddialı ve umut verici görünebilir. Ancak, Burnham’ın öne çıkardığı politikalar dikkatle incelendiğinde, bunların önemli ölçüde devlet müdahalesine, millîleştirmeye ve korumacılığa dayandığı görülmektedir. Yeni hükûmetin ilk hedeflerinden biri, elektrik, su ve benzeri temel hizmetleri “güçlü kamu kontrolü” altına almaktır. Ama bir şirketin kamulaştırılması, onun borçlarını ortadan kaldırmaz. Borçlar bu defa kamu bütçesine aktarılır ve faturayı vergi mükellefleri öder. Örneğin su şirketlerinin toplam borcunun 60 milyar sterlini aşması, millîleştirmenin maliyetinin ne kadar yüksek olabileceğini göstermektedir.
Dahası, kamu mülkiyetine geçen altyapı şirketleri, yatırım için sağlık, eğitim, sosyal yardım ve savunma gibi diğer kamu harcamalarıyla rekabet etmek zorunda kalacaktır. Britanya’nın 1989 öncesindeki tecrübesi, kamuya ait su sektöründe yatırımların bütçe baskısı nedeniyle sınırlı kaldığını göstermiştir... Özelleştirmeden sonra yatırımların yaklaşık iki katına çıkması, kamu kontrolünün her zaman daha iyi hizmet anlamına gelmediğini ortaya koymaktadır.
Burnham’ın ikinci önemli hedefi, kamu alımlarında Britanyalı şirketlere öncelik vererek ülkeyi yeniden sanayileştirmektir. Ancak, bu yaklaşım, açık biçimde, korumacılık anlamına gelir. Devletin yerli üreticilere ayrıcalık tanıması, kamu kurumlarının daha pahalı mal ve hizmet satın almasına yol açabilir. Rekabetten korunan şirketlerin verimliliklerini artırma baskısı da azalır. Ayrıca, diğer ülkeler Britanyalı ihracatçılara karşı benzer tedbirler alabilir. Hayat pahalılığını azaltma iddiasındaki bir hükûmetin maliyetleri yükseltecek politikalara yönelmesi ciddi bir çelişkidir.
Yeni Başbakan'ın sokakta yaşayan insanların sorununu sona erdirme sözü de benzer güçlükler taşımaktadır. Konut arzının yetersiz olduğu bir ülkede devletin evsizliği kamu harcamalarıyla çözmeye çalışması oldukça maliyetlidir. Belediyeler ve kamu kurumları, zaten pahalı olan konutlar için vatandaşlarla yarışmak zorunda kalır. Daha kalıcı çözüm, özel konut üretiminin önündeki engelleri kaldırmak ve yapılaşmayı hızlandırmaktır. Burnham’ın Manchester Belediye Başkanlığı sırasında verdiği benzer vaatlerin tam anlamıyla gerçekleşmemesi de merkezî programların sınırlılıklarını göstermektedir.
Burnham’ın on yıllık planı, Britanya’nın kapsamlı bir devletçilik dönemine girmekte olduğunu düşündürmektedir. Millîleştirme, korumacılık ve geniş bürokratik programlar, geçmişten kopuş olarak sunulsa da, aslında, daha önce denenmiş politikaların yeniden canlandırılmasıdır. Yeni hükûmet, ülkenin geçmişten kalan sorunlarını aşmayı vadederken, ülke geçmişin müdahaleci ekonomik anlayışını yeniden kurma tehlikesiyle karşı karşıyadır.
