Amerikan çocuğu kıymetli de diğer çocuklar değil mi?
Meta, ABD’de açılan çocukların sosyal medyadan gördüğü zararlarla ilgili büyük davalarda eyaletlerle anlaşmaya vardı. Facebook ve Instagram’ın sahibi olan şirket, önümüzdeki on yıl içinde, yaklaşık 18 milyar dolar civarında ceza ödemeyi kabul etti. Kanaatimce, anlaşmanın en önemli tarafı Meta’nın çocukları ve gençleri korumak için kabul ettiği yeni kurallardır.
Davalarda ciddi suçlamalar vardı. Amerikan eyaletleri Meta’nın özellikle Instagram’ı genç kullanıcıların platformda mümkün olduğunca uzun süre kalmasını sağlayacak bağımlılık yapıcı özelliklerle tasarladığını, çocukların ruh sağlığı üzerindeki riskleri yeterince açıklamadığını ve 13 yaşından küçüklerin kişisel verileri konusunda hukuk kurallarını ihlal ettiğini ileri sürüyordu. Meta yanlış yaptığını kabul etti ve çok önemli sınırlamalara razı oldu.
Bundan sonra ABD’de 18 yaşından küçük kullanıcılar için Facebook ve Instagram’da toplam iki saatlik günlük kullanım sınırı olacak; bu sınır ebeveyn izni olmadan kaldırılamayacak. Gece yarısından sabah altıya kadar uygulamalara erişim kapatılacak. Okul saatlerinde bildirimler susturulacak. Gençlere 15 dakikalık kesintisiz kullanımdan sonra ve günlük kullanım 60 ila 90 dakikaya ulaştığında uyarılar gönderilecek. Yaş tespiti kuvvetlendirilecek, ebeveyn kontrolleri artırılacak ve çocukların yaşlarına uygun olmayan paylaşımlara ulaşmasını engelleyen tedbirler genişletilecek. Uygulamanın bir bölümü bağımsız denetime de tabi olacak. Bunlar küçümsenemeyecek değişiklikler.
Meta bunları kabul ediyorsa kaçınılmaz olarak şu soru ortaya çıkıyor: Amerikalı bir çocuk için gerekli olan koruma neden Türk, Brezilyalı veya Endonezyalı bir çocuk için gerekli olmasın? Bir uygulamanın çocuklarda bağımlılık oluşturma riski ABD sınırını geçince ortadan kalkmaz. Gece boyunca sosyal medyada kalmanın uyku üzerindeki etkisi milliyete göre değişmez. Zararlı muhtevanın, sürekli bildirimlerin veya çocukların dikkatini mümkün olduğunca uzun süre platformda tutmaya çalışan tasarım tekniklerinin oluşturduğu risk de yalnız Amerikalı çocuklara özgü değildir.
Burada Meta açısından yalnız hukukî değil, ahlâki bir problem var. Şirket “Biz bu tedbirleri ABD’de uyguluyoruz, çünkü mahkeme ve eyaletler bizi buna zorladı” derse hukuk bakımından anlaşılabilir bir tutum sergilemiş olabilir. Fakat, bu kuralların çocukların sağlığı ve güvenliği için gerekli olduğunu kabul ediyorsa onları dünyanın geri kalanında uygulamamasını ahlâken açıklaması çok güçtür. Üstelik mesele şimdiden uluslararasılaşmaya başladı. Filipinler hükûmeti Meta ve Roblox’la yaptığı görüşmeler sonucunda yaş doğrulama, daha güçlü ebeveyn kontrolleri ve zararlı paylaşımlara karşı daha hızlı müdahale gibi tedbirlerin ülkede uygulanması hususunda mutabakata varıldığını açıkladı. Bu gelişmenin başka ülkelere de yayılması şaşırtıcı olmayacaktır.
Meta’nın kendisi de aslında sorunun yalnız kendisiyle sınırlı olmadığını kabul ediyor. Şirket TikTok ve YouTube’a da aynı standartları uygulama çağrısı yaptı. Hatta anlaşmadaki yaklaşık 5,3 milyar dolarlık ödemenin bir bölümü TikTok ve YouTube’un benzer günlük kullanım, gece erişimi ve yaş doğrulama tedbirlerini kabul etmelerine bağlandı.
Bu noktadan sonra tartışmanın yalnız Meta ile sınırlı kalması doğru olmaz. Sosyal medya şirketlerinin çocuklara yönelik uygulamalarında ortak ve mümkün olduğunca evrensel standartlara ihtiyaç var. Fakat bunun yöntemi de önemlidir. Devletler çocukları koruma gerekçesiyle yetişkinlerin ifade özgürlüğünü veya internete erişimini gereksiz yere sınırlamamalıdır. Çocukların korunması ile genel internet sansürü birbirine karıştırılmamalıdır.
ABD’de varılan anlaşmanın asıl tarihî önemi belki de burada ortaya çıkacaktır. Eğer Meta Amerikalı çocukları korumak için iki saatlik sınır, gece modu, okul modu, yaş doğrulama ve ebeveyn kontrolü gibi tedbirlerin gerekli olduğunu kabul etmişse aynı mantığın dünyanın geri kalanı için de geçerli olması gerekir. Çünkü Amerikan çocukları ile dünyanın geri kalanındaki çocukların hakları farklı değildir. Çocuk güvenliği gerçekten bir ilkeyse coğrafyaya göre değişmemesi gerekir.
