Attan inip eşeğe binmek mi? İlden ilçeye-ilçeden ile

Eskiden kazaların (ilçelerin) vilayet olmaktan ödü patlardı! Halk pahalılığın artacağından ve ahlakın bozulacağından endişelenir, eşraf ise nüfuzunu kaybedeceğinden korkardı...

Biz çocukken Türkiye’nin 67 vilayeti vardı. Otomobil plakaları da 1962’den itibaren vilayetlere göre alfabetik olarak kodlanmıştır. Bunları ezberlemek ve geçen arabaların hangi vilayetten olduğunu hemen söylemek en yaygın eğlencelerdendi.

“İl olmak istiyoruz!”

Eskiden kazaların, vilayet olmaktan ödü patlardı. Halk pahalılıktan endişelenir, memurlar gelir de ahlak bozulur der, eşraf ise nüfuzunu kaybetmekten korkardı... Sonra işler değişti. Bu sefer her kasaba, vilayet olma hayaliyle yanmaya başladı. Artık her gelen devlet büyüğünü, “il olmak istiyoruz” pankartıyla karşılamak âdet edinildi. Çünki vilayet olmak, ekonomik menfaat demekti.

Cumhuriyet kurulduğunda 73 vilayet vardı. Bunların çoğu eski Osmanlı sancakları, pek azı kazadır. 100 sene boyunca da bazı kazalar, hatta köyler siyasi, sosyal, stratejik ve ekonomik sebeplerle vilayet olurken, bazı vilayetler benzeri sebeplerle kazaya dönüştürülmüştür. Bazı vilayetlerin ismi değiştirilmiş, bazısı birleştirilmiş, bazısı ayrılmıştır.

Köyden kazaya

20 vilayet, kazaya dönüştürülmüştür: Aksaray, Ardahan, Artvin, Beyoğlu, Bitlis, Çatalca, Doğubayazıt, Ergani, Gelibolu, Genç, Hakkâri, Kırşehir, Kozan, Muş, Osmaniye, Silifke, Siverek, Şebinkarahisar, Tunceli ve Üsküdar. Buna gerekçe olarak vilayet vasıflarını haiz bulunmamaları gösterilmiştir. Bir sebep de tasarruftur. Bir kısmı sonradan eski hâline kavuşmuştur. Osmanlılar zamanında da Kemah gibi sancak merkezi iken bazı sebeplerle kazaya dönüştürülen yerler vardır.

25 kaza vilayete dönüştürülmüştür: Giresun, Ordu, Rize, Şebinkarahisar, Ağrı, Muş, Bitlis, Adapazarı, Adıyaman, Nevşehir, Uşak, Aksaray, Bayburt, Karaman, Kırıkkale, Batman, Şırnak, Ardahan, Iğdır, Kilis, Yalova, Karabük, Bartın, Osmaniye ve Düzce.

Bunların birkaçı bir ara vilayetliği tatmıştı. Bazısı ise yakın mazide köy idi: Kırıkkale, Batman ve Karabük köyken kaza, sonra vilâyet oldular. 4 köy, kazalığı atlayarak doğrudan vilayet olmuştur: Çanakkale, Bingöl, Tunceli ve Hakkâri.

İskenderun, Tarsus, Nazilli çok büyük kazalar olmasına rağmen merkeze yakınlığı sebebiyle vilayet olamamış, ama kazadan öte geçemeyecek niceleri vilayet yapılmıştır. İlk zamanlar emniyet, merkeze uzaklık, nüfus veya tasarruf dikkate alınırken, zamanla kriterler tamamen politika ve popülizm olmuştur.

Bazı kazaların neden kaza olduğunu kimse bilmezdi. “Kazara kaza oldu Eşme kazası/Koyun gütmeden gelir encümen azası” diye bir mâni vardı ki, aslında çoğu kazaya uyardı. Sonradan kazara vilayet olanlar çoğaldı.

Adıyaman: Malatya’nın kazası iken, 1954’te muhtemelen politik sebeplerle vilayet yapıldı. O zaman ekseriyet sistemi vardı. Bir vilayette reylerin bir fazlasını alan parti bütün milletvekillerini alırdı. CHP, Malatya’da böyleydi.

Ağrı: Bayezid kazası, 1920’de Erzurum’dan ayrılıp vilayet olmuşken, 1926’da emniyet gerekçesiyle Bayezid kaza, Karaköse kasabası ise vilayet merkezi yapıldı. İsmi 1938’de Ağrı’ya çevrildi. Bayezid de kaza olarak buraya bağlandı.

Aksaray: Konya’nın kazası iken, 1920’de vilayet yapıldı. 1933’te kaza yapılarak Niğde’ye bağlandı. 1989’da tekrar vilayet yapıldı.

Ardahan: Kars’ın kazası iken, 1921’de Ruslardan alınıp vilayet yapıldı. 1926’da kazaya dönüştürülüp Kars’a bağlandı. 1992’de tekrar vilayet yapıldı.

Artvin: Ruslardan geri alınan Batum’un Artvin (Livane) kazası 1921’de vilayet yapıldı. 1933’te Artvin ve Rize birleştirilip Çoruh vilayeti kuruldu. Sonra Rize ayrıldı. Çoruh adı 1956’da Artvin’e döndürüldü.

Bartın: Zonguldak’ın kazası iken, meçhul bir sebeple 1991’de vilayet yapıldı.

Bayburt: Erzurum’un kazası iken 1927’de Gümüşhane’ye bağlandı. Bayburt, kültür olarak farklı gördüğü Gümüşhane’yi kabullenemediği için, 1989’da vilayet yapıldı.

Batman: Petrol bulunmasıyla şenlenen Batman nahiyesi, 1950’de kaza yapılarak Siirt’e bağlandı. 1990’da emniyet gerekçesiyle vilayet yapıldı.

Batum: Ruslardan 1918’de geri alınan Müslümanlarla meskûn Batum sancağı, Misak-ı millî sınırı içinde olmasına rağmen 1921’de Gürcistan’a bırakıldı.

Beyoğlu: Öteden beri vilayet statüsünde iken 1926’de kaza yapılarak İstanbul’a bağlandı.

Bingöl: Genç vilayeti, Şeyh Said ayaklanması sebebiyle harap olunca, vilayet merkezi 1926’da Çapakçur köyüne taşındı, adı da Bingöl yapıldı.

Bitlis: Bitlis, 1929’da nüfus azlığı gerekçesiyle kazaya dönüştürüldü. Eski kazası olan ve yeni vilayet yapılan Muş’a bağlandı. 1936’da tekrar vilayet yapıldı.

Çanakkale: Biga vilayet merkezi iken, 1920’de Ankara’ya ayaklandığı için harabeye döndü. Çanak köyü vilayet yapılarak Biga buraya bağlandı. Kale-i Sultaniye ismi Çanakkale’ye dönüştürüldü. Gelibolu vilayeti de 1926’da kaza yapılarak buraya bağlandı.

Çatalca: Vilayet iken, harabiyeti ve ekonomik zayıflığı gerekçesiyle 1926’da kaza yapılıp İstanbul’a bağlandı.

Düzce: Bolu’nun kazası iken 1999’da nüfusu Bolu kadar diye vilayet yapıldı.

Ergani: Vilayet merkezi iken 1926’da ekonomik gerekçelerle Diyarbekir’e bağlandı.

Gelibolu: Tren hattının yapılmasıyla, ulaştırmadaki ehemmiyetini kaybedip sönükleştiği gerekçesiyle kazaya dönüştürülerek 1926’da Çanakkale’ye bağlanmıştır.

Giresun: Trabzon’un kazası iken 1921’de vilayet yapılmıştır.

Hakkâri: Hakkâri vilayetinin merkezi Başkale iken, geçirdiği yangın sebebiyle vilayet merkezi Çölemerik köyüne taşındı. 1933’te kaza yapılıp Van’a bağlandı. 1936’da tekrar vilayet yapıldı.

Hatay: Antakya ve İskenderun, Suriye’ye bağlı birer sancak iken, 1939’da hiçbir manası olmayan Hatay ismiyle Türkiye’ye ilhak olundu. İskenderun kazaya dönüştürüldü.

Iğdır: Kars’ın kazası iken 1992’de mesafe uzak diye vilayet yapıldı.

Karabük: 1953’te nahiye iken kaza olup Zonguldak’a bağlandı. Meçhul bir sebeple 1995’te vilayet yapıldı.

Karaman: Osmanlılar zamanında bir ara vilayetti. Konya’nın kazası iken 1989’da eski hatıraya binaen vilayet yapıldı.

Kırıkkale: Kırık ve Kale köylerinin birleşmesi suretiyle 1944’te kaza yapılıp Ankara’ya bağlanan Kırıkkale, silah fabrikası sebebiyle çok gelişerek 1989’da vilayet yapıldı.

Kırşehir: Vilayet iken, 1954’te Osman Bölükbaşı’nın partisinin bütün milletvekilliklerini alması üzerine kızan hükûmet tarafından kazaya dönüştürüldü. Kendi kazası iken vilayet olan Nevşehir’e bağlandı. Hükûmet, hatasını anladı ve 1957’de tekrar vilayet yapıldı.

Kilis: Antep’in kazası iken 1995’te vilayet yapıldı.

Kozan: Kozan (Sis) vilayet iken, 1926’da Adana ile müşterek sosyal ve ekonomik hususiyetler taşıdığı gerekçesiyle kazaya dönüştürülerek Adana’ya bağlandı.

Muş: 1926’da kazaya dönüştürülerek Bitlis’e bağlandı. 1929’da tekrar vilayet yapıldı.

Nevşehir: Muşkara köyü XVIII. asır başında Nevşehir adıyla kaza yapıldı. 1954’te politik sebeple Kırşehir’den ayrılarak vilayet yapıldı.

Oltu: Erzurum vilayetinin Çıldır sancağına bağlı kaza iken, 1878’de Rusya’ya geçmişti. 1918’de geri alındı ve otonom bir Türk Sovyet hükûmeti kuruldu. 1920’de Ankara hükûmetine teslim oldu. Vilayet iken 1926’da kaza yapılıp Erzurum’a bağlandı.

Ordu: Trabzon’un kazası iken 1921’de mesafe sebebiyle vilayet yapıldı.

Osmaniye: Cebelibereket vilayetinin merkezi iken yakınlık sebebiyle 1933’te kaza yapılarak Adana’ya bağlandı. 1996’da tekrar vilayet yapıldı.

Rize: Merkezi Batum olan Lazistan vilayetinin kazası iken, Batum kaybedilince vilayet merkezi oldu. 1924’te Lazistan yerine Rize dendi. Artvin ve Rize 1933’te Çoruh adıyla ve merkezi Rize olmak üzere birleştirildi. Rize, 1936’da tekrar vilayet yapıldı.

Sakarya: İzmit’e bağlı Adapazarı kazası 1954’te Sakarya adıyla vilayet yapıldı.

Silifke: İçel vilayetinin merkezi iken gelişmeye müsait görülmediğinden, 1933’te kazaya dönüştürüldü ve vilayet merkezi Mersin’e taşındı.

Siverek: 1923’te vilayet yapılmış iken, gelişmeye müsait görülmediğinden 1926’da kazaya dönüştürülerek Urfa’ya bağlandı.

Şebinkarahisar: Şarkikarahisar (Karahisarışarki) Sivas’ın kazası iken 1923’te vilayet merkezi yapıldı. 1926’da ismi Şebinkarahisar’a çevrildi. Geçirdiği yangın sebebiyle ehemmiyetini kaybetti. Vilayet vasfı taşımadığı gerekçesiyle 1933’te kaza yapılıp Giresun’a bağlandı.

Şırnak: Siirt’in kazası iken asayiş gerekçesiyle 1990’da vilayet olmuştur.

Tunceli: Merkezi Hozat olan Dersim vilayeti 1926’da kazaya dönüştürülerek Elaziz’e bağlandı. Ayaklanmanın bastırılması üzerine 1936’da Tunceli vilayeti kurularak Kalan köyü vilayet merkezi yapıldı. Elaziz ve Erzincan’dan birkaç kaza alınıp buraya bağlandı.

Uşak: Kütahya’nın kazası iken şeker fabrikası sayesinde gelişerek 1953’te vilayet yapıldı.

Üsküdar: Öteden beri vilayet statüsünde iken 1926’da kaza yapılıp İstanbul'a bağlandı.

Yalova: Bursa’nın kazası iken 1930’da idari sebeplerle İstanbul’a bağlandı. Zira reisicumhur sık sık buraya kaplıcaya geliyor, uzun zaman kalıyordu. Memurların vilayet dışına çıkışı izinsiz yasaktı. İstediği zaman istediği memuru çağırabilmesi için bu formül bulundu. 1995’te vilayet yapıldı.

Zonguldak: Bolu’nun kazası iken, 1920’de Kastamonu’ya bağlandı. Aynı sene kömür madenleri vesilesiyle vilayet yapıldı.

Prof. Dr. Ekrem Buğra Ekinci'nin önceki yazıları...