* “Siyaset askerin işi değildir. Siyaset yapmak isteyen üniformasını çıkarmalıdır” dense de askerden sivil otoriteye ayar vermek isteyenler her zaman çıkmıştır.
* Askerî mekteplerde ve kışlalarda bir yandan adam öldürme sanatını öğrenilirken, öte yandan en vatansever, en kabiliyetli insanların kendileri oldukları empoze edilirdi...
Türkiye’nin son 150 senesi ordunun politika merakının gölgesinde geçmiştir. Ondan evvel yok muydu? Elinde silah olan güç, her zaman her şeyi en iyi bildiğini düşünür, başkalarına boyun eğdirmeyi ve istediklerinin yapılmasını ister. Bu tabiidir.
Askerî mekteplerde ve kışlalarda bir yandan adam öldürme sanatını öğrenirken, öte yandan en vatansever, en dindar, en kabiliyetli insanların kendileri oldukları empozesine maruz kalan gençlerin nasıl bir psikolojiye sahip olacağını düşünmelidir.
Kapıkulu askerleri, genç padişah Fatih Sultan Mehmed’in saltanatının başlarından itibaren menfaatlerine aykırı bir iş gördüklerinde ayaklanmış, umumiyetle de isteklerini elde etmişlerdir. Bazen de bürokratlar askerleri kullanarak hükûmeti tazyik etmişlerdir. Ama hiçbirinde ordunun idareye talip olduğu görülmez. İstediklerini elde ettikten sonra kışlalarına dönmüşlerdir. Ama son 150 senede bir iki istisna dışında askerler defalarca hükûmete el koymuştur. Ya memleketi felakete sürüklemişler ya da işi beceremeyeceklerini anlayıp topuklarına bakarak kaçmışlardır.
Sultan II. Mahmud’un kurduğu yeni modern ordu, Avrupa’daki gibi teknik bilgi ve politikaya karışmama talimiyle teçhiz edildi. 1876’da, kuruluşundan tam yarım asır sonra politikaya bulaşan bu ordu, hele 1908'den sonra iflah olmayacaktır. İmparatorluğu asker olarak müdafaa edeceğine, politikacı olarak yıkacaktır. 1839-1876, ordunun politikadan uzak kaldığı yıllar olarak tarihe geçecektir. (Yılmaz, Öztuna, Büyük Türkiye Tarihi)
Çekilin ihtiyarlar!
Sultan Hamid devrinde askerler, kısacık dünya görüşleri ve noksan bilgileri ile, memleketin sıkıntılarının rejimden kaynaklandığını düşünüyorlar, ama aslında gerontokrasi, yani "ihtiyarlar hâkimiyeti"nden bıkıp sıranın bir an evvel kendilerine gelmesini istedikleri için hakiki işlerini bırakıp illegal yollarla politikaya girmişler, bunu da "vatan, millet, hürriyet" sloganları arkasına gizlemişlerdi. Muradlarına nail oldular. 1908’de darbe yapıp iktidarı tedricen ele aldılar. 10 sene içinde imparatorluk onların tecrübeli(!) ellerinde çözüldü.
Bu devirde ordunun politikaya karışması her tarafta tenkide maruz kalıyordu. İttihatçılar orduyu siyasetten uzak tutmayı hem istiyorlar hem de iktidarda kalmanın tek müeyyidesi olan bu kuvveti feda etmekten çekiniyorlardı. Bu biraz da onların elinde olmayan bir şeydi. Hüseyin Cahid, bir yazısında diyor ki:
“Cemiyetten askeri çıkarsak İttihat ve Terakki Cemiyeti zayıflayacak, çıkarmasak orduya siyaset girecek, bu da silahlı tefrikayı doğuracak, tefrika da vatanı tehlikeye düşürecek. Cemiyetle askerin ayrılmasında iki türlü fikir yürütülebilir: Bu memlekette cemiyetin varlığına daha çok seneler lüzum görülüyor. Cemiyetin en fedakâr, en münevver, en gayretli azaları ise zabitler. Zabitler olmazsa cemiyetin kuvvet ve nüfuzuna halel gelecek. Onun için zabitler daha bir müddet cemiyete dahil bulunmalıdır. Diğer bir fikre göre, askerlerin cemiyete dâhil olmaları, orduya siyaset sokmak olacak. Siyaset orduda muhtelif fırkaların teşekkülünü doğuracak, bu da orduda birliği bozacak. Orduyu dolayısıyla vatanı tehlikeye sokacak.”
Bükemediği eli öpmek...
İşte bu sıralarda 22 Eylül 1909’daki Selanik’te toplanan İttihat ve Terakki ikinci büyük kongresi bu mühim meseleye bir hâl çaresi bulur: İş bölümü... Hüseyin Cahid meseleyi çözmüştür: “Cemiyetin başlıca kaygısı, birinci maksadı meşrutiyeti muhafazadır. Bu vazifeyi orduya terk ediyor. Ordu resmen cemiyete dâhil değildir. Zaten ordunun vazifesi vatanın muhafazası değil midir? Vatanın bekası meşrutiyetin bekasıyla kaimdir. Dolayısıyla ordu hem asli vazifesini yapacak hem de cemiyetten ayrılmamış olacaktır.”
İttihatçı muhalifi Hasan Amca buna şöyle cevap veriyor: “Buna bükülemeyen eli öpüp başa koymak denebilir. Bu laflar kendi kendine gelin güveyi olmaktan fazla bir şey ifade etmez. Sözde asker cemiyetin iradesine tabi imiş de çık denirse çıkacak, dur denirse duracak! Asker, o mevcut bir cemiyete dâhil olmuş değil, cemiyeti kendisi yapmış, daha doğrusu asker cemiyetin kendisidir. İşte bu türden boş temennilerden Hareket Ordusu Kumandanı Mahmud Şevket Paşa, orduya hitaben askerin siyasetle uğraşma devresinin kapandığını müjdelemiştir! Bu mümkün müydü? İnkılap yapanların bunun nimetlerinden, imtiyazlarından vazgeçip bir yana çekilmeleri beklenir mi? Bu politikacı zümreye dâhil olmayan büyük bir zabit ekseriyeti bu hâli hoş görmüyor, tasvip etmiyorlardı.” (Doğmayan Hürriyet, 102-104)
Kongrede Bingazi delegesi hüviyetiyle bulunan Mustafa Kemal şunları söylemişti: “Ordumuzun içinde bulunan cemiyet arkadaşlarımız politikada devam etmek istiyorlarsa, ordudan ayrılmalıdır ve cemiyetimizin halk içindeki teşkilatı arasına girmelidirler. Bu suretle bir gün kaybına bile meydan vermeyerek ordumuz politikadan uzaklaşmalıdır. Ve ordu içinde kalacak dostlarımız da artık politika ile irtibatını kesmeli, politikayla meşgul olmamalı ve bütün gayretlerini ordumuzun kuvvetlenmesine çevirmelidirler. Cemiyetimiz de bir an önce, teşkilatımızı halkın içinde genişleterek milletimize dayanan siyasi bir parti hâline gelmelidir.”
Başta Fethi (Okyar) olmak üzere bazı delegeler de bu fikirdeydi ki bunlar cemiyetteki fraksiyonlardan birini teşkil edecektir. Ama Enver ve Cemal ekibi bu teklife sıcak bakmıyorlardı. Rivayete göre Enver’in amcası Halil (Kut) ve sonradan Ankara valisi olan Abdülkadir’e M. Kemal’i ortadan kaldırma vazifesi verilmiş, bunu haber alan M. Kemal devamlı eli silahlı tetikte dolaşarak kurtulmuştur. Mamafih kendisi ölene kadar siyasetin merkezinde yer almıştır.
Ben de siyasetle uğraştım ama…
Mahmud Şevket Paşa, II. Ordu manevralarında askerin siyaset yapması aleyhinde çok parlak bir nutuk vermişti. “[Fransa’da] St. Cyr harbiye mektebini gezdim. Mektebin kütüphanesinde tam 80.000 cilt kitap vardı. Siyasi kitap değil, bir tek mecmua yoktu. Siyasi mecmua ve gazete koleksiyonlarını sordum. Askerin bu mevzularla hiçbir alakası olamaz, yasaktır, dediler. Koca bir ordu kalabalığı karşısında nihayet kendini büsbütün unutamayan paşa itirafa mecbur oldu: ‘Ben de siyasetle meşgul oldum ama o gayrimeşru hükûmete karşı idi' dedi." (Hasan Amca, Doğmayan Hürriyet)
Bir hükûmetin gayrimeşru olduğuna asker mi karar verecektir? Buna karar vermek politikayla uğraşmak değil midir? Askerin meşru dediğine ya başkası gayrimeşru derse ne olacaktır? Bunlar nazar-ı dikkate alınmamıştır. Görülüyor ki askerin politikadan anladığı bambaşka bir şeydir. “Asker politikadan uzak dursun” diyenlerin hepsi, Şevket Paşa’dan Kemal Paşa’ya kadar, politikayla yakından meşgul olmuştur. Mahmud Şevket Paşa, Babıali’yi basarak meşru hükûmeti düşüren askerlerin peşinden sadrazam koltuğuna hevesle oturduğunda, askerin politikadan uzak durma düsturu hiç aklına gelmemişti.
Dersim mebusu Lütfi Fikri Bey ve birkaç arkadaşı askerin siyasete karışmaması gerektiğini 1911’de meclis kürsüsünden haykırınca, protestolarla karşılaşmıştı. Bu arada ordu içinde İttihatçılara muhalif zabitler, Halaskâr Zâbitan hareketini kurdular. Seçimlerin yenilenerek tam demokrasiye geçilmesi ve askerin siyasetten uzak durması için mücadele ettiler. Bu sayede İttihatçıların desteklediği Said Paşa hükûmeti düştü. Ama İttihatçılar ertesi sene (1913) Babıali Baskını ve onun ardından Mahmud Şevket Paşa suikastı vesilesiyle iktidarı tamamen ele alarak askerî bir diktatörlük kurdular.
Askerî vesayet
1876 darbesiyle başlayan, İttihatçılarla yerleşen askerî vesayet ananesi askerlerin kurduğu cumhuriyet devrinde tabii bir müessese olarak yerleşti. Cumhuriyeti kuran kadronun ekseriyeti askerdi. Reisicumhur, başvekil, meclis reisi, milletvekillerinin haylisi resmen asker idi. Bunlar 1927’de tekaüt olsa bile, ordu her zaman sivil otoritenin üzerinde bir demir yumruk hâlinde hazırda durdu.
Bu devrede bazısı kanlı onlarca darbe teşebbüsüne rastlanır. Dış destek avantajına sahip bulunanlar muvaffak olup devlet mekanizmasının başına geçmiş; ama devlet çarkını çevirmenin kolay olmadığını anlayıp, kısa bir müddet sonra işi sivillere bırakıp çekilmişlerdir. Ama askerî vesayet eskiden kalma askerin siyasete karışması teamülüne uygun bir şekilde her zaman devam etmiştir.
Zekeriya Sertel diyor ki: “En ziyade teessüfe şayan olan cihet, erkân-ı harbiye riyasetinin [genelkurmay başkanlığının] kabineden ihraç edilmiş olmasına rağmen askerî bir millet olmak zihniyetini bir türlü terk edememiş olmaklığımızdır. Eskiden bütçemizin çoğunu Harbiye Nezareti yer, diğer nezaretler devlet sofrasından sadece çöplenirlerdi. Maarif bütçesi 20 milyon, nafia bütçesi 8 milyon iken, harbiye bütçesi 34 milyondur.” (Türkiye’nin Siyasî Tarihi, Resimli Ay, 1925)
12 Haziran 1948’de toplanan bakanlar kurulunda, maliye bakanı millî müdafaa için bütçenin hemen yarısının gittiğini, buna rağmen üstelik ordunun yarısı terhis olmuşken askerlerin 200 milyon kadar ek tahsisat istediğini söylemiştir. (Nihat Erim, Günlükler, I/277)


