Siyah şapkaların ardındaki dünya: İsrail muhalifi Yahudiler

* Harediler, kendilerine mahsus hayat tarzları, dünya görüşleri, teknoloji aleyhtarlığı ve en mühimi İsrail muhalefetine kadar varan siyasi tavırları ile dikkat çekici bir Yahudi cemaatidir.

New York’un Brooklyn semtinde siyah ceketli, siyah şapkalı erkekler; saçları peruk ya da eşarpla örtülü kadınlar; yanlarında kalabalık çocuklar… Sokakta duyulan dil çoğu zaman İngilizce değil Yidiş. Birkaç sokak ötede Manhattan’ın gökdelenleri yükselirken, burada, Williamsburg’da bambaşka bir hayat hüküm sürer...

Benzer manzaralara Amerika’nın başka şehirlerinde, ayrıca Kudüs’te, Londra ve Anvers’te de rastlamak mümkündür. Fakat bu manzaranın arkasında tek tip bir topluluk yoktur. Bu koyu dindar Yahudiler, kendi içinde farklı gruplara ve görüşlere sahip büyük bir dünyadır. Kendi tarihi, dili, aile düzeni, ekonomik sistemi, siyasi görüşleri ve dünyaya bakışı olan çok büyük bir cemaattir. Bunlardan Hasidiler, son zamanlarda popüler oldu.

Hasidizmin kökleri XVIII. asır Doğu Avrupa’sına uzanıyor. Hareketin kurucusu kabul edilen İsrael ben Eliezer, Polonya-Ukrayna muhitinde yaşamıştır. Hasidizm, Allah ile şahsî irtibatı, ibadette coşkuyu ön planda tutan mistik bir harekettir. Bu yeni harekete, devrin ananeci Yahudileri reaksiyon gösterdi. Hahamlar, Hasidizme karşı çıktılar; ama engelleyemediler.

Günlük hayat: Din hayatın kendisi

Doğu Avrupa Yahudilerinin tarihî lisanı Yidiş konuşan Hasidilerde, din günlük hayatın ayrı bir kısmı değil, günün tamamını şekillendiren bir sistemdir. Sabah dua ile başlar. Yemek sıkı koşer kaidelerine tabidir. Şabat (cumartesi) haftanın merkezidir. Böylece hayatın her anı takdis edilmiş olur.

Erkekler, siyah ceket, beyaz gömlek, şapka, sakal ve saç bukleleri ile tanınır. Saç bukleleri (peyot), Tevrat’ta Musa aleyhisselama atfedilir. Şapka dışarıda takılır; evde takkeye benzer kipa (yamulka) örtülür. Banyo ve uyku dışında bu kipa baştan çıkmaz. Dinî günlerde kısa pantolon ve beyaz çorap giyilir; kürk şapka (shtreimel) takılır.

Evli kadınlar saçlarını peruk veya eşarp ile kapatır. Genç yaşta ailelerin aracılığı ile evlenilir. Çocuk sayısı fazladır. Çocuklar küçük yaşta dinî tahsile başlar. Erkekler, uzun yıllar yeşivalarda din tahsili görür. Erkek ve kız çocukları bir yaştan sonra bir araya gelemez.

Yahudiler, Hasidileri nasıl görüyor?

Yahudi cemiyeti homojen değildir. Rabinik, Karai ve Samiri olmak üzere ayrı din gibi üç mezhebe ayrılır. Karailer, Talmud’u; Samiriler, Kudüs’ün kudsiliğini kabul etmez. En kalabalık mezhep olan Rabinik Yahudilik, modernistleri, dinsizleri ve sekülerleri bir tarafa, Ortodoks (Doğru Yolda) diye anılır. İslamiyetteki sünniliğin karşılığıdır.

Bunlardan XIX. asır sonlarında modernleşmeye, sekülerleşmeye ve asimilasyona reaksiyon gösterenlere Haredi veya Ultra-Ortodoks ismi verilmiştir. Haredi, “Allah'ın karşısında titreyen” demektir. Haredilik, koyu dindar farklı toplulukları içine alan bir şemsiyedir. Doğu Avrupalı Litvaklar (Misnagdim) ve Orta Doğu/Kuzey Afrika menşeli Sefarad asıllı Mizrahiler, Haredik gruplardır.

Litvaklar, başta Hasidilere çok aleyhtar idi. Zaten öteki isimleri olan Misnagdim “muhalifler” demektir. Hasidiler ve Litvaklar, ananevi Yahudiliği kurtarmak için XIX. asır sonlarında yan yana gelmek mecburiyetinde kaldılar. Bugün Hasidilik, Haredilerin bir kolu gibi görülmektedir. Ama her Haredi, Hasidi değildir. Hasidiler de Çabad, Satmar, Gora gibi alt gruplara ayrılır. Harediler İsrail’de nüfusun %15’ini teşkil eder ki, bunların da üçte biri Hasidi, üçte biri Litvak, üçte biri Mizrahidir.

Litvaklar, siyah takım elbise, beyaz gömlek ve fedora tarzı siyah düz şapkalar tercih ederler, Hasidiler gibi kürk şapka takmazlar, çizgili kaftan giymezler. Onlar da Hasidiler gibi sakallarını kesemez, ama gençleri jilet vurmamak kaydıyla makasla düzeltebilir.

Mizrahi, şarklı demektir. Bunlar XX. asırda İsrail’de Aşkenaz Haredi mekteplerinin tesirinde kalarak zamanla onlara benzer bir tarzı kabul ettiler. Shas, Mizrahilerin; Degel HaTorah (Tevrat Sancağı) Litvakların partisidir.

Diğer Yahudiler, bunları içine kapanık bir cemaat olarak görür ve mesafeli dururlar. Harediler de kendi dünyalarında, mahallelerinde, mekteplerinde, marketlerinde yaşarlar; ötekilere pek karışmazlar.

Asıl büyük kavga: İsrail

Hasidik ve daha genişiyle Haredik dünyasının İsrail ile münasebeti problemlidir. Haredilerin mühim kısmı İsrail’de yaşar, ama modern İsrail devletinin kuruluş ideolojisi olan Siyonizmi dinî cihetten reddederler. Bunlara göre modern ulus-devletin Yahudi kurtuluşunun vasıtası olarak görülmesi yanlıştır.

Medya önünde sıkça görülen, İsrail Devleti'nin varlığına tamamen karşı olan ve Filistin’e destek faaliyetleriyle bilinen marjinal grup büyük ölçüde Litvakların Jerusalem grubudur. Bunlar ve Hasidilerden Satmar grubu, Mesih gelmeden bir Yahudi devletinin kurulmasını günah sayarlar.

Askerlik meselesi

İsrail’de askerlik yalnızca amme vazifesi değil, cemiyetin müşterek "kaderi"dir... Gençlerin büyük kısmı erkek-kız ayırmadan askerlik yapar. İsrail, dini yaşatmak gayesiyle yeşiva (din mektebi) talebelerine askerlikten muafiyet tanımıştı. Harediler, dinî tahsil hayatın kendisi olduğu gerekçesiyle askerliğe karşı çıktılar. 2024’te bu muafiyet kalktı, ama hâlâ Haredileri askere almak kolay değildir. Hâlihazırda bunların ancak %10’u askerlik yapar. Siyasi pazarlıklar, ayrıca protesto ve mukavemetler sebebiyle hükûmetler işi ağırdan almaktadır.

Litvaklara göre İsrail’i düşmanlardan koruyan şey fizikî ordudan ziyade, yeşivalarda gece gündüz okunan Tevrat dualarının manevi gücüdür. Bu yüzden Tevrat çalışmasının tek bir gün bile kesintiye uğraması, hayati tehdit olarak görülür. Siyasi olarak pazarlık yapar; talebelerini askere göndermemek için kanunları sonuna kadar zorlarlar.

Hasidilerin orduya gitmeme sebebi daha ziyade kültürel asimilasyon korkusudur ve ideolojiktir. Ordu muhitinin kadın-erkek karışık olmasının ve seküler hayat tarzının gençlerinin ahlakını bozacağını ve cemaatten koparacağını düşünürler. Ayrıca Satmar gibi radikal Hasidik cemaatler, Mesih gelmeden kurulan İsrail Devleti’ni ve ordu dahil hiçbir müessesesini tanımaz ve devletten gelen parayı da reddeder.

İsrail, kâğıt üzerinde laik ve demokratiktir. Devlet bütçesinden din mekteplerine ve Haredilere ait sosyal programlara kaynak aktarılması tenkit sebebidir. Harediler, gruplarının büyük ailelere sahip, düşük gelirli insanlardan teşekkül ettiğini, ayrıca din tahsilinin, Yahudi cemiyetinin istikbaline yapılan yatırım olduğunu söyleyerek buna karşı çıkar.

Teknolojiye mukavemet

Haredi dünyası, dışarıdan bakıldığında modern çağdan kopmuş gibi görünebilir. Hâlbuki bunlar New York, Kudüs, Anvers ve başka modern şehirlerin tam ortasında yaşar. Cep telefonu kullanır, şirket işletir, alışveriş yapar, bankacılık sisteminin içinde bulunurlar, modern tıptan faydalanırlar. Fakat bütün bunları kendi dinî sınırları içinde yapmaya çalışırlar.

Harediler, interneti, sosyal medyayı ve akıllı telefonları cemaat yapısını yıkan en büyük düşman olarak görür. Ancak bununla mücadele metotları farklıdır. Haredi hayatının aslî prensibi, modernliği reddetmek değil; modernliğin hangi parçalarının içeri alınacağına karar vermektir. Teknoloji kullanılabilir, ama bazı internet siteleri yasaklanabilir. Tahsil yapılabilir, ama müfredat dini kaidelere göre tertiplenmelidir. İş kurulabilir, ama Şabat günü çalışılamaz. Büyük şehirlerde yaşanabilir, ama mahallelerin kültürel sınırları muhafaza edilir.

Litvaklar, yasaktan ziyade kontrole taraftardır. İş ve ticaret hayatındaki Litvakların internet kullanması lazımsa, hahamlar heyeti tarafından tasdik edilmiş, kumar, müstehcen gibi sitelerin engellendiği Kosher (Helal) İnternet hatlarını kullanmalarına izin verilir. Akıllı telefonlarında ise tarayıcı bulunmayan, sadece arama ve WhatsApp bulunan hususi Kosher Telefon yazılımları kullanırlar.

Hasidiler, bu hususta çok daha katı, sert ve merkezî yasakçıdırlar. Bir Hasidinin evine internet bağlatması veya akıllı telefon taşıması (iş için çok zaruri olmadıkça) doğrudan cemaatten dışlanma, çocuklarının Hasidik mekteplerine kabul edilmemesi gibi ağır sosyal müeyyidelere yol açar. Bir Hasidik cemaatin lideri (rebbe) interneti tamamen yasaklayan bir beyanname neşrettiğinde, binlerce Hasidi meydanlarda telefonlarını kırarak veya yakarak bu emre itaat eder. Müteşebbis Hasidiler bile interneti evlerine asla sokmaz, cemaatin dışındaki hususi ofislerde filtreli olarak kullanırlar.

Niye siyah?

Siyah ve beyaz, sadeliği ve tevazuyu, siyah ayrıca mabedin yıkılmasını, beyaz ayrıca inanç saflığını sembolize eder. Bu kıyafetler âdeta bir üniforma gibidir. Kültürel tecridi ve sosyal eşitliği temin eder. Bu kıyafetler aslında XVIII. ve XIX. asırda Doğu Avrupa’daki (Polonya, Rusya, Litvanya) soyluların ve tüccarların resmî tarzıydı.

Harediler, Yahudi kanunlarının zamansız olduğuna inanırlar ve modernleşmeye direnirler. Dünyanın geri kalanı modern modaya geçiş yaparken, Harediler o devirdeki kıyafet tarzını dondurdular ve mukaddes bir anane olarak bugüne taşıdılar. Kıyafet, aidiyet demektir.

Haredilerde rebbe yoktur, onların lideri hahamlardır. Bunlar daha çok ilme ve ağır başlılığa değer verirler; müzik, dans ve dinî coşku (vecd) bunlarda yoktur.

Bütün Harediler son derece güçlü aile ve cemaat bağları kurar. Dinî ananeleri kuşaktan kuşağa aktarır ve modern dünyada kendi kültürel sınırlarını muhafaza eder. Aynı zamanda kapalı tahsil sistemi, sosyal baskı, kadın-erkek rolleri, ekonomik bağımlılık ve cemaatten ayrılmanın güçlüğü gibi meselelerle de karşı karşıya kalabiliyorlar.

Sinema, bu dünyanın bilhassa kapalı kapılarını aralamaya çalışmıştır. A Life Apart: Hasidism in America, One of Us, Unorthodox, Menashe gibi filmler yanında Shtisel, Hasidik bir ailenin günlük hayatını anlatan eğlenceli bir dizidir.

Rebbenin dünyası

Doğu Avrupa Yahudiliğinde rabi (ribbi/rav), üstadım demektir. Rabi (şarktaki ismiyle haham) olabilmek için dinî akademilerde (yeşiva) yıllarca Yahudi hukuku (Halakha), Talmud ve Tevrat tahsili görmek ve salahiyetli hahamlardan semha (diploma) almak lazımdır. Cemaatin hukuki, dinî suallerine cevap verir; evlilik, boşanma, helal gıda gibi dinî mevzulara bakar.

Hasidi, “tsadike bağlı” demektir. Tsadik ise dürüst ve adil kişi demektir. Bu ünvan bir mektepten alınmaz. Bir kişinin Allah katında ve insanlar gözünde ulaştığı en üst düzey ahlaki saflık, günahsızlık ve manevi mertebe ile kazanılır. Yahudi mistisizminde (Kabala), tsadikin Allah ile çok hususi bağı olduğuna, dualarının doğrudan kabul edildiğine ve hatta onun hürmetine dünyanın ayakta durduğuna inanılır. Gücü, babadan oğula geçer. Hasidik Yahudiler, bu iki merciyi bir potada erittiler ve ortaya "cemaat lideri" rebbeyi çıkardılar.

Şabat yemeklerinde Hasidiler, bunun tattığı ve dağıttığı yemeklerden bir kudsiyet ihtiva ettiğini kabul ederek yerler. Daha sonra dikkatle Tevrat ile alakalı konuşmasını dinlerler. Allah’a mutluluk içinde hizmet etmek gayesiyle şarkı söyler ve dans ederler. Ayaklarını göğe doğru kaldırarak dans etmek, bir tür Hasidik ibadettir. Hasidik melodiler, dışarıda dahi popüler olmuştur.

Rebbenin pipo içmesi, mistik tefekkür anında (devekut) mukaddes kıvılcımların toplanması gayesini taşır. Mürit, rebbeye arzuhal (kvitl) vererek, şahsi ihtiyaç ve meselelerini anlatıp kendisi için dua etmesini isteyebilir. Hasid, rebbenin makamının masraflarına mahsuben bir miktar para (pidyon) öder.

Prof. Dr. Ekrem Buğra Ekinci'nin önceki yazıları...