Bayramlar ve tatiller
PROF. DR. OSMAN KEMAL KAYRA
Köklü milletlerin en önemli haysiyet ve şeref tapuları destanlardır. Bir millet ne kadar eski ve târihte ne kadar yer almışsa destanları da o kadar çoktur veyâ az da olsa çok değerlidir.
Meşakkatli günlerin sonunda huzûra erme, barış, savaş sonu zafer, acı hâtıralar, kuruluş ve bâzı olayların hatırlanması amacıyla yapılan kutlamalar, millî ve dînî bayramlar, milletlerin önem verdiği zaman birimleridir.
Millî bayramlar sâde o millete âitken, aynı din mensûbu milletlerin kutsal bayramları ortaktır. Bâzı bayramlar da uluslararasıdır. 1 Mayıs İşçi veyâ Emek Bayramı gibi.
Bayram ve tâtiller niçin vardır?
İnsanlar geçmişleriyle övünmek için evvelâ kendi kök âile gelenekleriyle iftihâr ederler. Babası câhil olan bir evlât basından söz ederken: “Babam belki câhildi, ama ârifti; insanın içini okurdu.” Veyâ: “Siz bakmayın babamın ilkokul mezûnu olduğuna, o şimdiki birçok üniversite mezûnlarından daha kabiliyetliydi.” Veyâ: “Dedem birçok savaşa katılmış, ama hakkı yenmiş madalyası verilmemiş” gibi millî övünmeler. Veyâ: “Anneannem tam bir Osmanlı kadınıymış. Hattâ Sultan Reşâd’ın akrabâsı olduğu söylenirdi. Sarayda Enderun kadınlarına edebiyat dersi verir, mûsıkî meşki yaptırırmış” gibi mâsum övünmeler…
Hani bir söz vardır: “Hiç kimse yoğurdum ekşi demez.” İnsanlar da toplumda îtibâr görebilmek için âbâ vü ecdâda (merhum dedelerine ve ninelerine) sarılırlar.
Milletler de fertlerden oluştuğuna göre o toplulukların adı millî hâfızalarını oluşturan iftihâr vesîleleri vardır; toplum şuurunda bunlar hep tâze kalmışlardır.
Şeref sayfaları: Destanlar
Köklü milletlerin en önemli haysiyet ve şeref tapuları destanlardır. Bir millet ne kadar eski ve târihte ne kadar yer almışsa destanları da o kadar çoktur veyâ az da olsa çok değerlidir.
Avrupa kavimlerinin destanları genelde ortaktır. Daha doğru bir ifâde ile din ve kültür ortaklığı vardır. Saksonlar, Lâtinler, Keltler, kadîm Roma senteziyle oluşmuş, sonra milletlerin kendi analizleriyle destanları meydana gelmiştir.
Sâbit-mekân olan köklü milletlerin destanları fazla olmasa bile çok kıymetlidir. Sümerlerin Gılgamış Destânı, Yunanlıların İlyada ve Odissea’si, Hintlerin Ramayan ve Mahabbarâta’sı, Finlerin Kalavelâ’sı, İngilizlerin Beowolf’u, Fransızların 11. yy.da yazılan Şarlman dönemine âit Rolan Destânı (Chanson de Roland), çok eski bir kavim olan Çinlerin Tibet halkına âit olup Kral Gesar Destânı, Mısır’ın millî Osiris Destânı’dır.
Türklerin en büyük destânı Kırgızların Manas Destânı olmakla birlikte ayrı Türk boylarının da destanları vardır. Bunlar Yaratılış, Alp Er Tunga, Şu, Oğuz Kağan, Atillâ, Ergenekon, Bozkurt, Göç ve Türeyiş Destanlarıdır.
Îran’ın millî destân “Şehnâme” (Şâhnâme)dir. Bu destânı Tuslu Firdevsî 980 veyâ 990’larda kaleme almıştır; yâni derlemiştir. Diğer destanlar gibi anonim (yazarı belli olmayan ortak halk kültürü ürünü) değildir. Firdevsî der ki: “Besî renc bürdem der in sâl sî /// Acem zinde kerdem bedin Pârsî” (Otuz yıl çok eziyet şektim (ama) bu Farsça ile Acem (Îran) milletini dirilttim.) Bu destanla Firdevsî bir destânın millet kültüründe ne kadar önemli bir yer tuttuğuna işâret etmiştir.
Araplarda tek bir destan yoktur. Kabîle savaşlarını anlatan “Sîret”ler vardır. Bunların da en bilineni “Sîret-i Antar”dır. Bu destan Antara b. Şeddâd’ın kahramanlıklarını anlatır.
Almanların Niebelungen (Nibelungenlied) Destanı, ejderhâ kaatili Sigfried intikamcı Kraliçe Kriemhild ve Burgundaların hazîne hikâyesini konu alır. Pagan inançları çerçevesinde kral-vassal ilişkilerini anlatan bir Orta Çağ eseridir.
Tâtiller ve bayramlar
İnsanlar çalışmaya mecbûr, tâtile dinlenmeye muhtaçtır. Çalışarak dinlenmek psikolojik bir teknik olsa da bedenî ve zihnî faaliyetlere ara vermek faydalıdır.
Aslında bedenen ve zihnen çalışmak hobi veya meslek îcâbı olsa bile mutluluğun kaynağıdır. Fakat uzun süre hareketsiz kalmak kas sisteminde ârızalar meydana getirebilir. Zihnî faâliyetlere de ara vermek düşünme ve hâfıza sisteminde sıkıntılar doğurur. O hâlde herkesin bir profesyonel işi bir de hobisi olmalıdır. Okumak ve ibâdetler bu sistemlerin en ideal şeklidir. Yoga gibi az hareketli ve beyni boşaltmak gibi meditasyonlar harekî faâliyetler gibi faydalı olamazlar.
Tam aksine hareketsizlik yerine yaşa göre egzersizler ve matematik, yabancı dil öğrenme, ezber çalışmaları gibi muhâkeme ve hâfızayı zorlayan alışkanlıklar çok faydalıdır.
Bâzı tezlerde tekkelerde sürekli oturup zikir ve tesbîhâtla uğraşan şeyhler ve müritlerin sağlıklı olmadıklarını savunsalar da, sık sık tutulan oruçlar ve çokça kılınan namazlar hem diyet hem de bol hareket sağladığı için bu tâife uzun ömürlü ve sıhhatlidirler. Ayrıca kalb huzûru en üst derecede olduğu için psikolojik vak’alara da nâdiren rastlanır…
***
Uzun süreli faâliyetlerden sonra ara vermek faydalıdır dedik. Bunun en açık örneği “teneffüs” dediğimiz kısa süreli dinlenmelerdir Nefeslenme, nefes alma anlamına gelen bu aranın öğretim faâliyetlerindeki önemini biliyoruz.
Terâvih namazlarında da iki rek’âtta bir selâm verip aralarda zikr ü tesbîhatla dinlenmek ve namazı hızlı kılmamak önemlidir. Teâvih zâten “tervîha”dan gelir ki dinlenmektir.
Milletlerin bayram ve tâtil günleri
Şimdi değişik milletlerin resmî, dînî, uluslararası kutlama ve tâtillerine bir göz atalım:
ABD: 1 Ocak Yılbaşı tâtili olup, her ülkede olduğu gibi 1 Mayıs İşçi Bayramı tâtilidir. Bunun dışında dört gün dînî bayram, bir gün Washington’ın doğum günü ve Bağımsızlık Bayramı vardır. Bunların bâzıları meselâ Şükran Günü’nde âileler arsında gayr-i resmî bir kutlama yapılır.
Almanya: 1 Ocak Yılbaşı tâtilidir. Yine 1 Mayıs İşçi Bayramı’dır. Bunun dışında Almanya’da dokuz gün dînî bayram vardır. Noel, 25 ve 26 Aralık’ta iki gün kutlanır. 1.11’de All Saint’s Day (Bütün Azizler Günü) azizlere adanmış bir bayramdır. Bu dînî gün yalnızca Berlin eyâletinde kutlanır. Sâdece bir millî bayramları vardır; o da Alman Birlik Günü’dür.
Avusturya: 1 Ocak Yılbaşı tâtilidir. Dokuz gün dînî bayram tâtilleri vardır. 4 Mayıs’ta bir resmî tâtil ve bir da 26 Ekimde Cumhûriyet Bayramları vardır.
Belçika: 1 Ocak Yılbaşı tâtili. Ayrıca beş dînî bayram, 1 Mayıs İşçi Bayramı tâtilleri vardır.
Birleşik Krallık (İngiltere): 1 Ocak Yılbaşı tâtili, üç gün dînî bayram, sâde İngilizlere mahsus Banka tâtili, 8 Mayıs Kral Charles’ın taç giyme resmî törenleri berâberinde geniş kapsamlı kilise organizasyonu.
Bulgaristan: 1 ve 2 Ocak’ta Yılbaşı tâtili. Sekiz gün dînî bayram. 24 Aralık’ta başlayıp 27 Aralık’a kadar süren Noel kutlamaları. Çok farklı olarak bu ülkede kutlanan 24 Mayıs Slav Dili kutlamaları ve 3 millî bayram…
Çekya: 1 Ocak Yılbaşı tâtili. Yedi gün dînî kutlama ve bayram. Dört gün millî anma ve kutlama. Bir Mayıs İşçi Bayramı.
Danimarka: 1 Ocak Yılbaşı tâtili. 11 gün dînî bayram ve kutlamalar. Danimarka’da resmî bayram yoktur.
Estonya: 1 Ocak Yılbaşı tâtili. Yedi gün dînî bayram. İki gün Millî Bağımsızlık Bayramı. 1 Mayıs İşçi Bayramı.
Finlandiya: 1 Ocak Yılbaşı tâtili. Dokuz gün dînî bayram. 1 gün Bağımsızlık Günü kutlamaları.
Fransa: 1 Ocak Yılbaşı tâtili. Yedi gün dînî bayram ve tâtiller. (Pentecot, Ascension ve Toussant) adına.
Hırvatistan: 1 Ocak Yılbaşı tâtili, 10 gün dînî bayram, 1 Mayıs İşçi Bayramı, 22.06 Faşizme Karşı Direniş Günü.
Hollanda: 1 Ocak Yılbaşı tâtili. Beş gün dînî tâtil.
İrlanda: 1 Ocak Yılbaşı tâtili. Beş gün dînî bayram. Beş gün resmî tâtil.
İspanya: 1 Ocak Yılbaşı tâtili. 10 gün dînî bayram. 1 Mayıs İşçi Bayramı, Madrid Günü ve Anayasa Günü.
İsveç: 1 Ocak Yılbaşı tâtili. Dokuz gün dînî bayram.
İtalya: 1 Ocak yılbaşı tâtili. Sekiz gün dînî bayram. Cumhûriyet Bayramı ve Kurtuluş Günü.
Macaristan: 1 Ocak yeni yıl. Altı gün dînî bayram. Üç gün millî bayram.1 Mayıs İşçi Bayramı.
Polonya: 1 Ocak Yılbaşı tâtili. İki gün dînî bayram.
Portekiz: 1 Ocak Yılbaşı tâtili. Sekiz gün dînî bayram. 1 Mayıs işçi Bayramı ve Özgürlük Günü.
Romanya: 1 Ocak Yılbaşı tâtili. Yedi gün dînî bayram. Bir gün Romanya Ulusal Günü.
Yunanistan: 1 Ocak Yılbaşı tâtili. 6 Ocak Ortodoks Yılbaşı’sı. 13 gün dînî tâtil. Bir bağımsızlık günü.
Birleşik Arap Emirlikleri: 1 Ocak Yılbaşı tâtili. Hicrî yıla göre değişen Mevlid Kandili. Yine Hicrî yıla göre değişen Mi’râc Kandili. Ramazan ve Kurban Bayramları.
Cezâyir: 1 Ocak Yılbaşı tâtili. 1 Mayıs İşçi Bayramı. Millî Bayram Ramazan ve Kurban Bayramları.
Çin: 1 Ocak Yılbaşı tâtili kutlanmakla birlikte 17 Şubat’ta Ateş Atı millî yılbaşını büyük fener alayları ile ve coşkuyla kutlarlar. Önemli kültür kökenli bayramları vardır
Japonya: Yılda yaklaşık 16 gün resmî tâtil vardır. Dînî kültürel kutlamalar da görülür.
Yalnız: Shogatsu En büyük tâtil. Şinto Budist etkili. “Obon, Ataları anma dönemi. Fiilen tatildir. “Kenkoku Kinen”, Mitolojik ve dînî kökenli anma ve tâtiller.
Kırgızistan: 1 Ocak Yılbaşı Tâtili, 7 Ocak, Ortodoks Noeli, 21 Mart Nevruz, Ramazan ve Kurban Bayramları.
Özbekistan: 1 Ocak Yılbaşı tâtili, 21 Mart Nevruz, Ramazan ve Kurban Bayramları.
Türkmenistan: 1 Ocak Yılbaşı Tâtili, 21 Mart Nevruz, Ramazan ve Kurban Bayramları.
Âzerbaycân: Ramazan ve Kurban Bayramları, 1 Ocak Yılbaşı, 21 Mart Nevruz.
Kazakistan: 1 Ocak Yılbaşı, Ramazan ve Kurban Bayramları, 21 Mart Nevruz.
Suûdî Arabistan: Bağımsızlık Bayramı, Ramazan ve Kurban Bayramları. Yılbaşı kutlamaları yoktur.
Ürdün: Ramazan ve Kurban Bayramları, Mevlid Kandili Bayramı, Hicrî Yılbaşı 1 Muharrem tâtili.
Türkiye: 1 Ocak resmî Yılbaşı tâtili, 23 Nisan Çocuk Bayramı, 1 Mayıs İşçi Bayramı, 19 Mayıs Gençlik ve Spor Bayramı, 29 Ekim Cumhûriyet Bayramı, Ramazan ve Kurban Bayramları tâtili. 7 gün resmî, yedi gün de dînî bayram tâtilleri.
Cum’a ve 1 Muharrem tâtil ve kutlamaları
Cum’a günü tâtil yapan ülkeler: Afganistan, Îran Perşembe yarım gün ve Cum’a, Suûdî Arabistan Cum’a ve Cumartesi; BAE, Cum’a yarım gün, Cumartesi ve Pazar tam gün. Katar, Cum’a Cumartesi, Kuveyt, Cum’a Cumartesi,
Türkiye, Mısır, Endonezya gibi ülkelerde idârî sisteme göre Cum’a Namazı saatlerinde mesâî ayarlaması yapılmaktadır.
1 Muharrem’i tâtil yapan ülkeler: Su’ûdî Arabistan, Birleşik Arap Emîrlikleri, Katar, Kuveyt, Umman, Ürdün, Cezâyir, Tunus, Endonezya, Malezya.
Türkiye’de önce Rumî Takvim vardı. Dînî işlerde de Hicrî takvim kullanılıyordu. Mîlâdî Takvim 25 Aralık 1925’te kabul edildi, 1 Ocak 1926’da resmen yürürlüğe girdi.
Dînî birlik günleri
Batı dünyâsı 1 Ocak Yılbaşını bütün dünyâya kabûl ettirmiş görünüyor. Bunun yanında 26 Aralık Noel kutlamaları Yalnız Hristiyan Dünyâsı’nda kutlanırken Ortodokslarda ayrı bir Noel Kutlaması yapılıyor.
İslâm Dünyâsı da genelde Yılbaşını kutluyor. Fakat İslâm ülkelerinde Cum’a ve Hicrî Yılbaşı yâni 1 Muharrem de kutlanıyor. Orta Doğu ve Afrika Ülkelerinde devrin yaygın hastalığı sosyalizm dönemlerinde bile İslâmî günler ve Cum’a günleri tam veyâ yarım gün tâtil yapılıyordu.
Bizde 1925-1950 arasındaki zamanda dînî gün ve Cum’a günleri namaz vakitlerinde çok sıkıntı yaşanmıştır. Darbeler ve hele 28 Şubat döneminde Cum’a namazına gitmek bile hayli problem olmuş, namaza gidenler fişlenmiştir. Cum’a namazına giden işçilerin kart basarak gitmelerine izin verilmiş ve yevmiyelerinden kesilmiştir.
Osmanlı zamanında Balkan ülkeleri bile Osmanlı idâresinde iken Cum’a günleri tâtil yapardı. Velev ki gayrimüslim olsunlar.
Batı Merkantalist ve Kapitalist sistem gereği Cumartesi Pazar günlerini hem Mûsevî hem Hristiyan bayramlarını gündeme soktu. Bankalar, borsalar ve diğer Uluslararası bütün para işlemleri bu günler dışında yapıldığı için bizi de buna mecbûr edip Cum’larımızı Pazar yaptılar. Osmanlı gibi kuvvetli olmazsan Batı’nın sistemine uymak zorunda kalırsın.
Ama hiç olmazsa resmî çalışanlara iki saatlik bir Cum’a namazı arası ve Ramazan ayında da sabah ve akşam bir saatlik opsiyon tanınsa Lâiklik elden gider mi? Sanmam!
Hiç olmazsa Batı’ya entegre olduğumuz kadar İslâm âlemine de tamâmen yabancı kalmayalım. Devlet lâikse de halkı Müslüman bir ülkeyiz.
