Mahmut Kemal Aydın
Medeniyeti iki kanatlı bir kuşa benzetebiliriz. Nasıl tek kanatlı kuş uçamazsa, yalnızca binalar yapmakla da gerçek manada medeniyet kurulamaz. Şehirleri imar etmek kadar o şehirlerde yaşayan insanların maddî ve manevî refahını sağlamak da mühimdir. Sultan II. Abdülhamid Han’ın 1876-1909 yılları arasındaki saltanat devri bu bakımdan dikkat çekicidir.
Bugün “medeniyet” denildiğinde çoğu zaman yollar, köprüler, fabrikalar ve gösterişli binalar akla geliyor. Eskiden ben de medeniyetin daha çok böyle bir şey olduğunu düşünürdüm. Hâlbuki merhum Hüseyin Hilmi Işık Efendi (rahmetullahi aleyh), medeniyeti çok daha geniş bir çerçevede tarif ediyor. İslâm âlimlerinin tarif ettiği medeniyet, “Ta’mîr-i bilâd ve terfîh-i ibâd”dır. Yani beldeleri ve memleketleri imar etmek, şehirler kurmak; insanları ruh, düşünce ve beden bakımından rahat yaşatmak ve onlara hizmet etmektir. Bu da fen, sanat ve güzel ahlâk ile mümkündür. Kısacası medeniyet, fen ve sanatın güzel ahlâkla birleşmesidir.
Medeniyeti iki kanatlı bir kuşa benzetebiliriz. Nasıl tek kanatlı kuş uçamazsa, yalnızca binalar yapmakla da gerçek manada medeniyet kurulamaz. Şehirleri imar etmek kadar o şehirlerde yaşayan insanların maddî ve manevî refahını sağlamak, yapılan eserlerin devamlılığını temin etmek de önemlidir.
Tarih boyunca Türk ve İslâm devletleri, kurdukları müesseselerin yaşaması ve insanlara hizmet etmeyi sürdürmesi için vakıflar tesis etmişlerdir. Bu sebeple Osmanlı medeniyeti, aynı zamanda bir “Vakıf Medeniyeti” olarak da anılır.
Sultan II. Abdülhamid Han’ın 1876-1909 yılları arasındaki saltanat devrine bu anlayışla baktığımızda, demiryollarından haberleşmeye, eğitimden sağlığa ve sosyal yardıma kadar uzanan geniş bir imar ve inşa faaliyetiyle karşılaşırız. Bu faaliyetlerin mühim bir kısmı, insanların gündelik hayatına doğrudan dokunan kurumlar oluşturur.
ABDÜLHAMİD HAN’IN ŞEFKAT ŞEHİRLERİ
II. Abdülhamid Han denildiğinde aklımıza çoğu zaman Hicaz Demiryolu, İstanbul-Bağdat Demiryolu güzergâhı, telgraf hatları ve büyük devlet siyaseti gelir. Hâlbuki onun dönemine şehirlerin içinden baktığımızda başka bir tablo daha görürüz. Hastaneler, mektepler, idadiler, hükûmet konakları, telgrafhaneler, belediye binaları, saat kuleleri ve sosyal yardım müesseseleri bu tablonun parçalarıdır. Bu eserler, devlet hizmetlerinin yalnızca başkentte değil, Anadolu ve diğer vilayetlerde de yaygınlaştırılması çabasını yansıtır.
Bu imar faaliyetlerinin özellikle sağlık ve eğitim alanındaki örnekleri üzerinde durmak istiyorum.
SAĞLIK ALANINDA YAPILANLAR
Şişli Hamidiye Etfal Hastanesi
II. Abdülhamid Han’ın sağlık alanındaki hizmetleri arasında Şişli Hamidiye Etfal Hastanesi’nin özel bir yeri vardır. 1899’da hizmete açılan bu müessese, Türkiye’nin ilk çocuk hastanesi olarak kabul edilir.
Hastanenin kuruluşunun ardında büyük bir baba acısı bulunur. Sultan Abdülhamid’in küçük yaştaki kızı Hatice Sultan kuşpalazı hastalığına yakalanarak vefat eder. Bu acı hadisenin ardından, başka çocukların da benzer hastalıklar sebebiyle hayatlarını kaybetmelerini önlemeye katkı sağlayacak bir müessese kurulması düşüncesi doğar.
Saray hekimlerinden İbrahim Paşa’nın da katkısıyla bir çocuk hastanesi kurulmasına karar verilir. Şişli’deki saray çiftliği arazisinin bir bölümü bu iş için tahsis edilir. Hastane, 5 Haziran 1899’da “Hamidiye Etfal Hastane-i Âlisi” adıyla hizmete girer. Hastanenin mimarî düzeni, dönemin sağlık anlayışı bakımından dikkat çekicidir. Tek bir büyük binadan oluşan yapı yerine, geniş bir bahçeye yayılan pavilyon sistemi tercih edilmiştir. Böylece farklı hastalıkların tedavisinde ve hastaların birbirinden ayrılmasında işlevsel bir düzen oluşturulmuştur. Çocuk sağlığının ayrı bir ihtisas alanı olarak gelişmeye başladığı bir dönemde böyle bir müessesenin kurulması, sağlık hizmetlerinin kurumsallaşması bakımından kayda değer bir adımdır.
Hastanenin kuruluş hikâyesi, şahsî bir acının topluma hizmet edecek kalıcı bir esere dönüştürülmesinin de örneğidir. Bir evladın hatırasını yaşatmanın yolu, başka evlatların hayatına dokunacak bir müessese kurmaktan geçmiştir.
Hastane, farklı dönemlerde çeşitli isimlerle hizmet vermiş; günümüzde Şişli Hamidiye Etfal Eğitim ve Araştırma Hastanesi adıyla tarihî mirasını sürdürmüştür.
Mekteb-i Tıbbiyye-i Şâhâne
Sultan Abdülhamid döneminde modern tıp eğitimi için yapılan önemli yatırımlardan biri de Haydarpaşa’daki Mekteb-i Tıbbiyye-i Şâhâne binasıdır. 6 Kasım 1903’te açılan bu ihtişamlı bina, dönemin mimarî anlayışını ve tıp eğitimine verilen önemi yansıtır. Alexandre Vallaury ve Raimondo D’Aronco’nun mimarî tasarımında yer aldığı bina, askerî tıp eğitimi için hazırlanmıştır. Burada Haydarpaşa Numune Hastanesi ile aynı kurumdan söz etmediğimizi belirtmek gerekir; Mekteb-i Tıbbiyye-i Şâhâne, tarihî okul binasının adıdır.
Gülhane’de uygulamalı tıp eğitimi
Gülhane’de 1898 yılında faaliyete geçirilen askerî tıp eğitim ve uygulama müessesesi de sağlık tarihimiz açısından önemlidir. Hekimlerin yalnızca teorik bilgiyle değil, uygulamalı eğitimle yetiştirilmesi hedeflenmiştir.
Darülaceze: Şefkat ve sosyal yardım müessesesi
II. Abdülhamid Han’ın sosyal yardım alanındaki en önemli eserlerinden biri Darülaceze’dir. 1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi’nin ardından yaşanan sosyal sıkıntılar, kimsesiz çocukların, yoksulların, hastaların ve bakıma muhtaç insanların korunması meselesini daha da mühim hâle getirmişti. Bu ihtiyaca cevap vermek üzere Sultan Abdülhamid’in 30 Mart 1890 tarihli iradesiyle Darülaceze’nin kuruluş çalışmaları başlatıldı. İstanbul’un Okmeydanı semtinde inşa edilen müessese, farklı ihtiyaçlara cevap verecek şekilde düzenlendi. Sultan Abdülhamid Han’ın şahsî servetinden de bağışta bulunduğu bu kurum, 1896’da düzenlenen törenle hizmete açıldı.
Darülaceze’yi yalnızca bir hastane olarak değerlendirmek doğru olmaz. Burası, kimsesiz çocukların, yaşlıların, hastaların, engellilerin ve bakıma muhtaç insanların barınması, beslenmesi ve korunması amacıyla oluşturulmuş kapsamlı bir sosyal yardım müessesesiydi.
Darülaceze’nin en dikkat çekici özelliklerinden biri de din ayrımı gözetmeden hizmet vermesiydi.
Bir devletin medeniyet seviyesi, yalnızca güçlü ordularına ve büyük binalarına bakılarak ölçülemez. Kimsesizlerini nasıl koruduğu, hastalarına nasıl baktığı ve toplumun en muhtaç kesimlerine nasıl yaklaştığı da medeniyet anlayışının önemli bir ölçüsüdür. Darülaceze, bu bakımdan üzerinde ayrıca durulması gereken tarihî bir eserdir.
Kuduzla mücadele ve taşradaki sağlık hizmetleri
XIX. asrın sonlarında kuduz, cemiyet sağlığını tehdit eden hastalıklardan biriydi. Louis Pasteur’ün kuduz aşısıyla ilgili çalışmalarının ardından Osmanlı idaresi de bu sahadaki gelişmeleri takip etti. İstanbul’dan bir heyetin Pasteur’ün yanına gönderilmesi, yeni tıbbî gelişmelerin ülkeye kazandırılması çabalarının dikkat çekici örneklerindendir.
Bu devirde bakteriyoloji ve aşı çalışmaları da gelişmeye başladı. Kuduzla mücadele, modern laboratuvarların ve bilimsel tıbbın sağlık hizmetlerindeki yerinin güçlenmesine katkı sağladı.
Sağlık hizmetlerinin yalnızca İstanbul’la sınırlı kalmaması da önemliydi. Anadolu ve diğer vilayetlerde hastane ve sağlık kuruluşlarının yaygınlaştırılması, yerel halkın sağlık ihtiyaçlarının karşılanması bakımından önem taşıyordu. Hamidiye, Gureba ve Numune hastaneleri gibi farklı adlarla anılan kurumlar, bu geniş çerçevede değerlendirilmelidir.
Hicaz bölgesinde hac mevsiminde salgın hastalıkların yayılmasını önlemek amacıyla karantina ve sağlık tedbirlerine başvurulması da dönemin sağlık politikalarının bir parçasıydı.
Bütün bu örnekler, sağlık alanındaki modernleşme çabalarının yalnızca yeni binalar yapmakla sınırlı olmadığını; hekim yetiştirmek, laboratuvar kurmak, hastalıkları önlemek ve ihtiyaç sahiplerine ulaşmak gibi farklı boyutlar taşıdığını gösterir.
EĞİTİM ALANINDA YAPILANLAR
Şehirlerin merkezinde yükselen mektepler
Sultan II. Abdülhamid Han dönemindeki imar faaliyetlerinin en önemli ayaklarından biri eğitimdi. Bugün Anadolu şehirlerinin merkezlerinde gördüğümüz tarihî lise binalarını yalnızca taş ve tuğladan ibaret yapılar olarak değerlendirmemek gerekir. Bu binalar, devletin taşrada eğitimli insan yetiştirme çabasının da bir parçasıydı.
İdadiler, bugünkü liselere karşılık gelen ortaöğretim kurumlarıydı. Sultan II. Abdülhamid devrinin sonlarına doğru idadilerin sayısının 109’a ulaştığı belirtilmektedir. Rüşdiyelerin sayısı da 619’a çıkmıştı. Bu rakamlar, dönemin eğitim kurumlarının ülke genelinde yaygınlaşmasına ilişkin dikkat çekici göstergelerdir.
Eğitim yapılarının yalnızca başşehirde değil, Anadolu ve Rumeli’nin çeşitli şehirlerinde de inşa edilmesi, taşradaki eğitim imkânlarının geliştirilmesi bakımından önemlidir.
BURSA LİSESİ’NDEN UNUTULMAZ BİR HATIRA
Sultan Abdülhamid döneminde yapılan okul binalarıyla ilgili olarak merhum Hüseyin Hilmi Işık Efendi’nin anlattığı bir hatıra vardır. İhlas Vakfı Yayınları arasında çıkan Ömer Faruk Yılmaz’ın “Unutulmaz Nasihatler” adlı eserinde yer alan bu hatıranın özü şöyledir:
Hüseyin Hilmi Işık Efendi, 1947 yılında Bursa Askerî Lisesi’ne kimya öğretmeni olarak tayin edilir. Bir müddet sonra öğretim müdürlüğü görevini de üstlenir. Okula yeni gelen kurmay albay, Bursa’yı tanımadığını söyleyerek kendisinden şehri gezdirmesini ister. Birlikte çeşitli resmî ziyaretlerde bulunduktan sonra Bursa Lisesi’ne giderler.
Lisenin müdürüyle sohbet sırasında kurmay albay, müdürün okulun en güzel ve en aydınlık odasını kendisine ayırdığını söyleyerek latife eder. Müdür ise okulun bütün odalarının aydınlık ve havadar olduğunu anlatır. Ardından binanın Sultan II. Abdülhamid döneminde yaptırıldığını, okulun uygun bir tepe üzerine yerleştirildiğini ve benzer okul binalarının başka şehirlerde de bulunduğunu söyler.
Hüseyin Hilmi Işık Efendi’nin naklettiği bu hatıra, tarihî okul binalarının yer seçimi ve mimarî düzeni konusunda dönemin anlayışına dair dikkat çekici bir anlatımdır. Eğitim binası yapılırken yalnızca duvarlar ve derslikler değil, öğrencilerin içinde eğitim göreceği ortam da önemsenmiştir.
Bu hatıra, tarihî okul binalarının niçin korunması gerektiğini düşünmek bakımından da anlamlıdır. Bir okul, nesillerin yetiştiği yerdir. Duvarları kadar içinde verilen eğitim, yetiştirdiği insanlar ve taşıdığı hatıralar da o yapının değerini meydana getirir.
İdadiler ve rüşdiyeler
Sultan II. Abdülhamid döneminde eğitim kurumlarının yaygınlaşmasında idadiler ve rüşdiyeler önemli yer tutmuştur. Bursa, Edirne, Kastamonu ve Sivas gibi şehirlerdeki tarihî liseler, bu dönemin eğitim mirasıyla irtibatlandırılan binalar arasındadır.
Rüşdiyeler ise ortaöğretim seviyesinde eğitim veren kurumlardı. Taşrada, büyük yerleşim merkezlerinde ve kazalarda açılan bu okullar, öğrencilerin daha ileri eğitime devam edebilmesine imkân sağlıyordu. Aynı zamanda devletin ihtiyaç duyduğu memurların yetişmesine de katkıda bulunuyordu.
Bu eğitim hamlesini değerlendirirken yalnızca okul sayısına bakmak yeterli değildir. Okulların ülkenin farklı bölgelerine yayılması, eğitim binalarının inşa edilmesi ve yeni nesillerin yetiştirilmesi için oluşturulan kurumlar bir bütün olarak ele alınmalıdır.
BİR MEDENİYETİN ÖLÇÜSÜ İNSANA HİZMETTİR
Sultan II. Abdülhamid dönemindeki sağlık ve eğitim faaliyetleri, Osmanlı Devleti’nin değişen şartlar karşısında kurumlarını geliştirme çabasının önemli örnekleridir. Şişli Hamidiye Etfal Hastanesi, Mekteb-i Tıbbiyye-i Şâhâne, Gülhane’deki tıp eğitimi ve Darülaceze gibi müesseseler, farklı alanlarda bu çabanın izlerini taşır. Anadolu ve Rumeli’deki eğitim kurumları da bu tablonun tamamlayıcı parçalarıdır.
Bu eserleri yalnızca geçmişin hatıraları olarak görmek eksik olur. Onların hangi ihtiyaçlardan doğduğunu, hangi hizmetleri hedeflediğini ve sosyal hayata nasıl katkıda bulunduğunu anlamak gerekir. Tarihî mirasa sahip çıkmak, aynı zamanda o mirasın arkasındaki hizmet anlayışını da kavramaktır.
Medeniyet, yalnızca yolların uzunluğu, binaların yüksekliği veya şehirlerin görünüşüyle ölçülmez. Çocukların tedavi edildiği hastaneler, gençlerin yetiştiği mektepler, kimsesizlerin korunduğu sosyal yardım kurumları ve bu hizmetlerin devamlılığını sağlayan vakıflar da medeniyetin ayrılmaz parçalarıdır.
Merhum Hüseyin Hilmi Işık Efendi’nin tarifindeki “Ta’mîr-i bilâd ve terfîh-i ibâd” anlayışı, bu bakımdan üzerinde düşünmeye değer bir ölçü sunuyor: Memleketi imar etmek ve insanları rahat yaşatmak.
Sultan II. Abdülhamid Han’ın sağlık ve eğitim alanındaki eserlerini bu çerçevede değerlendirdiğimizde, karşımıza yalnızca bir inşa faaliyeti değil, insan hayatına dokunmayı hedefleyen geniş bir kurumlar ağı çıkıyor.
Geçmişin eserlerini tanımak, onları tarihî gerçekleriyle birlikte değerlendirmek ve insanlığa hizmet eden yönlerini gelecek nesillere aktarmak hepimizin sorumluluğudur.


