Kaydet
|
İçimizdeki psikopatlar ve ağır şiddet vakaları
Prof. Dr. M. Burak Gönültaş
Son olarak Afyonkarahisar'da, daha önce ise Tarsus, Şanlıurfa ve Kahramanmaraş'ta yaşanan benzer hadiselerde, masum insanların bir kişinin ölümcül saldırısına hedef olmasını ve ne yazık ki hayatlarını kaybetmelerini konuştuk. Bu vakaları özellikle ürkütücü kılan, mağdurların çoğu zaman kadın, çocuk veya yaşlı gibi kendilerini koruma imkânları sınırlı kişiler olmasıydı. Peki bu gibi hadiselere yol açan kişilerin nasıl bir zihin dünyası var?
Bir zamanlar Hollywood filmlerinde izlediğimiz psikopatik özellikler sergileyen katiller ve onların işlediği korkunç cinayetler, seyircileri dehşete düşürürdü. Bu tür olayların gerçek hayatta, üstelik kendi coğrafyamızda yaşanması ise korku filmlerindeki hislerin uyanmasına yol açıyor.
Son olarak Afyonkarahisar'da, daha önce ise Tarsus, Şanlıurfa ve Kahramanmaraş'ta yaşanan benzer hadiselerde, masum insanların bir kişinin ölümcül saldırısına hedef olmasını ve ne yazık ki hayatlarını kaybetmelerini konuştuk. Bu vakaları özellikle ürkütücü kılan, mağdurların çoğu zaman kadın, çocuk veya yaşlı gibi kendilerini koruma imkânları sınırlı kişiler olmasıydı. Bu insanlar, gündelik hayatın sıradan akışı içerisinde, belki de tamamen tesadüfen saldırganlarla karşılaşmış ve görünürde hiçbir sebep yokken ölümcül bir şiddetin mağduru olmuşlardı.
FAİLLERİN ZİHİN DÜNYASI
İşte bu noktada, söz konusu cinayetleri diğerlerinden farklılaştıran mühim bir mesele karşımıza çıkıyor: Faillerin psikolojik dünyaları, zihinsel süreçleri ve onları böylesine ağır bir şiddete yönelten motivasyonlar. Çünkü dışarıdan bakıldığında sebepsiz gibi görünen bu saldırıların arka planında, ilk bakışta fark edilemeyen karmaşık psikolojik, ferdî ve durumsal süreçler bulunabiliyor.
Aslında bu meseleye ilgim 2000'li yılların başına kadar uzanıyor. O yıllarda, benzer vakaların da etkisiyle adli bilimlere yönelik özel bir merak geliştirmiştim. Tam da bu dönemde Jon Zonderman'ın “Suç İzlerinin Ötesinde” adlı kitabı elime geçmişti. Kitapta beni en çok etkileyen bölüm, "Canilerin Zihni ve Beyni" başlığını taşıyordu.
Bu bölümde seri katillerin dünyası, onları cinayet işlemeye yönelten motivasyonlar ve bu davranışların arka planındaki psikolojik süreçler ele alınıyordu. Faillerin suç işleme yöntemlerinden cinayet öncesindeki davranışlarına, çocukluk yaşantılarından cinayet sonrasında maktullerin bedenlerine yönelik eylemlerine kadar pek çok detay, gerçek vakalar üzerinden inceleniyordu.
Anlatılan vakalarda dikkatimi çeken ortak bir özellik vardı: İlk bakışta sebepsiz, anlaşılmaz ve hatta akıl dışı görünen öldürme davranışlarının arka planında, çoğu zaman karmaşık psikolojik süreçler ve bazı vakalarda psikopatolojik etkenler bulunuyordu. Dolayısıyla cinayeti yalnızca gerçekleştiği an üzerinden değerlendirmek, faili ve eyleminin arka planını anlamak bakımından yetersiz kalabiliyordu.
Kitabın bu kısmı, adli bilimler içerisinde "kriminal profilleme" olarak bilinen alana yönelmemde önemli bir dönüm noktası oldu. Özellikle şu sorular zihnimi meşgul etmeye başlamıştı: Ülkemizde de benzer nitelikte cinayetler işleniyor muydu? İşleniyorsa bu cinayetlerin failleri kimlerdi? Hangi kişilik özelliklerine, hayat hikâyelerine ve davranış örüntülerine sahiplerdi? Onları öldürmeye yönelten motivasyonlar nelerdi?
Bu sorular, ilk akademik çalışmamın çıkış noktasını oluşturdu. O dönemde Ankara Cinayet Büro dedektifleriyle görüşmüş, cinayet soruşturmalarında izledikleri yaklaşımı ABD ve Fransa gibi ülkelerde polisin kriminal profillemede benimsediği yaklaşımlarla karşılaştırmıştım (1). Çalışmanın bir başka boyutunda ise kriminal profillemeyle ilişkilendirilebilecek düşüncelerin tarihimizdeki izlerini araştırmıştım. Bu araştırma sırasında şunu fark ettim: İnsanların davranışlarının ardında nasıl bir duygu ve düşünce dünyası bulunduğu sorusu, yüzyıllardır merak ediliyordu. Avrupa’da modern devirde farklı bir çerçevede ele alınan bu meselenin izlerine, daha erken dönemlerde büyük İslam âlimlerinin kitaplarında rastlamak mümkündü. “Marifetnâme”, “Kitâbü’l-Firâse” ve “Kıyafetnâme” gibi eserlerde, insanın gözlemlenebilir özelliklerinden hareketle mizacı ve karakteri hakkında fikir edinme çabasını görmek mümkündür.
Sonrasında, belki de bu akademik ilgimin ve çalışmalarımın bir neticesi olarak, cinayet ve çocuk suçları üzerine çalışan birimlerde soruşturmacı olarak vazife yapma fırsatı buldum. Böylece suç davranışlarını, doğrudan gözlemleme ve değerlendirme imkânına sahip oldum.
BİR CİNAYETİ AYDINLATMAK
Bu tecrübeler, zamanla benim için önemli bir gerçeği daha görünür hâle getirdi: Bir cinayetin nasıl işlendiğini ortaya çıkarmak ile bir insanın neden öldürdüğünü anlamak, birbirleriyle ilişkili olmakla birlikte farklı sorulardır. İlkine çoğu zaman olay yeri bulguları, deliller ve soruşturma süreçleriyle ulaşılabilirken, ikincisini anlamak failin hayat hikâyesini, psikolojik özelliklerini, sosyal ilişkilerini ve suç öncesindeki süreçleri birlikte değerlendirmeyi gerektirir.
Bir cinayeti çözmek mi daha zor, yoksa bir lastik kesme vakasını mı?
Bu soruyla aslında bir soruşturmanın güçlüğünü belirleyen temel unsurlardan birine dikkat çekmek istiyorum: Suçun arkasındaki sebebi, başka bir ifadeyle failin motivasyonunu anlamak. Bir soruşturmanın ilerlemesini sağlayan önemli unsurlardan biri, meydana gelen hadise ile muhtemel fail arasında anlamlı ve somut bağlantılar kurabilmektir. Bu bağlantıların kurulmasında ise "Bir insan bunu neden yapar?" sorusu çoğu zaman belirleyici bir rol oynar.
Örneğin, sokakta park hâlindeki bütün araçların lastiklerinin kesilmesi, bir köprünün üzerine anlaşılması güç bir şekil çizilmesi ya da bir banka birtakım ifadelerin yazılması, ilk bakışta basit bir mala zarar verme eylemi olarak değerlendirilebilir. Ancak bu eylemlerin arkasındaki motivasyon anlaşılamadığında, failin kim olabileceğine ilişkin makul ihtimaller geliştirmek ve soruşturmayı belirli kişiler üzerinde yoğunlaştırmak oldukça güçleşebilir.
Çünkü fail ile meydana gelen olay arasında mantıklı bir bağ kuramıyorsanız, muhtemel fail havuzunu daraltmanız da zorlaşır. Özellikle soruşturmayı destekleyecek fiziki, dijital veya şahitlik içeren delillerin yetersiz olduğu durumlarda bu güçlük daha da belirginleşir. Dolayısıyla bir suçun ağırlığı ile soruşturmanın güçlüğü her zaman doğru orantılı değildir. Motivasyonun anlaşılması, karmaşık bir cinayet soruşturmasının ilerlemesini kolaylaştırabilir.
SUÇUN GÖRÜNEN VE GÖRÜNMEYEN BOYUTLARI
İşte burada, suç davranışının görünen ve görünmeyen iki farklı boyutuyla karşılaşıyoruz. Görünen, bir aracın lastiğindeki kesik, duvara çizilmiş bir şekil veya herhangi bir eşyaya verilmiş zarardır. Görünmeyen ise bu davranışın arkasında bulunabilecek çok daha karmaşık psikolojik ve sosyal süreçlerdir: Birilerine mesaj verme isteği, bastırılmış öfkenin dışa vurulması, dikkat çekme ihtiyacı, intikam düşüncesi, güç ve kontrol arayışı, şöhret kazanma arzusu ya da bazı durumlarda psikopatolojik süreçler...
Bu motivasyonlar kimi zaman birbirleriyle iç içe geçebilir. Bazı bireylerde psikolojik kırılganlıklar, yoğun stres, alkol veya madde kullanımının etkileri ve saldırganlığı kolaylaştıran diğer şartlarla bir araya gelerek şiddet davranışı riskini artırabilir. Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Her şiddet davranışının arkasında psikopatolojik bir bozukluk bulunmadığı gibi, psikopatolojik bir bozukluğun varlığı da kişinin şiddete başvuracağı anlamına gelmez.
BAZILARI DÜNYANIN YANIŞINI SEYRETMEK İSTER!
Bu meseleye ilişkin oldukça çarpıcı bir örneği Christopher Nolan'ın “Batman Kara Şövalye” filminde görüyoruz. Filmde Gotham şehrinin organize suç örgütlerinin liderleri, Joker'in davranışlarını ve asıl amacının ne olduğunu anlamaya çalışırlar. Çünkü karşılarında alışık oldukları suçlu tiplerinden farklı biri vardır. Para kazanmak, güç elde etmek veya belirli bir çıkar sağlamak gibi geleneksel suç motivasyonları, Joker'in davranışlarını açıklamakta yetersiz kalmaktadır. Alfred'in filmde dile getirdiği düşünce ise bu farklılığı oldukça etkileyici biçimde özetler: Bazı insanlar yalnızca dünyanın yanışını seyretmek ister.
Elbette Joker kurgusal ve uç bir karakterdir. Ancak bu örnek, suç davranışını anlamaya çalışırken karşılaşabileceğimiz önemli bir güçlüğü göstermesi bakımından değerlidir: Failin motivasyonu, bizim alışık olduğumuz mantıksal ve ahlaki çerçevelere her zaman uymayabilir. Özellikle ağır şiddet eylemlerinde, failin mağdurun masumiyetini, yaşını veya savunmasızlığını dikkate alacağını varsaymak her zaman mümkün değildir. Bazı failler açısından mağdurun kim olduğundan çok, saldırının kendilerine sağladığını düşündükleri psikolojik doyum, güç hissi veya gerçekleştirmek istedikleri amaç belirleyici olabilir.
İşte bu sebeple, görünürde sebepsiz bir suçla karşılaştığımızda asıl sorulması gereken soru, "Bu eylemin bir sebebi var mı?" değil, "Bu eylemin arkasında henüz anlayamadığımız nasıl bir motivasyon bulunuyor?" sorusudur. Çünkü bir suçun sebebini henüz anlayamıyor olmamız, onun mutlaka sebepsiz olduğu anlamına gelmez.
CİNAYET VAKALARINDA PSİKOPATOLOJİNİN ROLÜ
Kriminoloji, adli psikiyatri ve adli psikoloji alanlarında yapılan araştırmalar, bazı psikopatolojik özelliklerin cinayet davranışının ortaya çıkışında, mağdur seçiminde, kullanılan şiddetin niteliğinde ve suç sonrasındaki davranışlarda önemli roller oynayabildiğini göstermektedir. Bununla birlikte psikopatoloji, cinayet davranışını tek başına açıklayan veya her vakada belirleyici olan bir unsur değildir. Suçun ortaya çıkışı çoğu zaman ferdî özellikler, geçmiş yaşantılar, sosyal şartlar ve durumsal faktörlerin etkileşimiyle ilişkilidir.
Özellikle psikopatik kişilik özellikleri, bazı kişilerde ağır şiddet davranışlarını engelleyebilecek empati, suçluluk ve pişmanlık gibi duygusal mekanizmaların zayıflamasıyla ilişkili olabilir. Duygusal soğukluk, başkalarının acısına duyarsızlık, manipülatif davranışlar ve düşük empati düzeyi, mağdurun yaşadığı acının fail açısından yeterince caydırıcı olmamasına yol açabilir. Nitekim araştırmalar, yüksek psikopati düzeylerinin bazı fail gruplarında araçsal, yani belirli bir amaca ulaşmaya yönelik, planlı ve soğukkanlı saldırganlıkla irtibatlı olduğunu göstermektedir (2).
Bununla birlikte psikopatik özellikler yalnızca planlı veya araçsal şiddetle ilişkili değildir. Dürtüsellik, düşük davranışsal kontrol ve öfke düzenleme güçlükleri gibi özellikler, bazı bireylerde ani gelişen, duygusal tepkilerle ortaya çıkan saldırganlığı da kolaylaştırabilir. Bu tür şiddet davranışları, literatürde genellikle tepkisel saldırganlık olarak tanımlanmaktadır. Ancak bir cinayetin ani veya görünürde sebepsiz gerçekleşmiş olması, failin psikopatik özellikler taşıdığını ya da belirli bir psikiyatrik bozukluğa sahip olduğunu tek başına göstermeyebilir.
Diğer yandan, bazı psikiyatrik bozukluklar belirli şartlar altında ağır şiddet davranışı riskini artırabilmektedir. Daha önce üniversiteli gençlerin öldürüldüğü cinayetler bağlamında ele aldığım antisosyal kişilik bozukluğu (3), bu açıdan üzerinde durulması gereken durumlardan biridir. Antisosyal kişilik bozukluğu; başkalarının haklarını ihlal etme, kuralları sürekli çiğneme, saldırganlık, sorumsuzluk ve pişmanlık eksikliği gibi özelliklerle ilişkilidir. Bununla birlikte antisosyal kişilik bozukluğu ile psikopati aynı kavramlar değildir; aralarında önemli örtüşmeler bulunsa da psikopati, özellikle kişilerarası ve duygusal özellikleri bakımından daha özgül bir yapıyı ifade eder.
Psikotik spektrum bozuklukları da bazı durumlarda şiddet davranışıyla ilişkili olabilir. Özellikle ağır tehdit algıları, perseküsyon sanrıları veya belirli psikotik belirtiler, kişinin çevresindeki insanları kendisine zarar verecek kişiler olarak değerlendirmesine yol açabilir. Bununla birlikte psikotik bozukluğu bulunan kişilerin büyük çoğunluğu ağır şiddet suçları işlemez. Şiddet riski değerlendirilirken önceki şiddet davranışları, eşlik eden madde kullanımı, tedaviye erişim, belirtilerin niteliği ve içinde bulunulan sosyal şartlar birlikte ele alınmalıdır.
Psikopatik özelliklerin belirgin olduğu bazı faillerde, mağdura yönelik duygusal duyarsızlık ve araçsallaştırma dikkat çekebilir. Bu kişiler mağduru kendi hakları, duyguları ve acıları olan bir insan olarak değerlendirmek yerine, belirli bir amaca ulaşmak için kullanılabilecek bir nesne gibi algılayabilirler.
ÇOCUKLUK DÖNEMİ PROBLEMLERİ
Ayrıca çocukluk döneminden itibaren devam eden ciddi davranış problemleri, saldırganlık örüntüleri ve erken yaşta başlayan şiddet davranışları, ilerleyen dönemlerdeki şiddet ve suç davranışları açısından önemli risk göstergeleri arasında değerlendirilmektedir. Ancak bu tür geçmiş yaşantılar gelecekte cinayet işleneceğini kesin olarak öngörmez.
Bazı faillerde suç sonrasında pişmanlık göstermeme, mağdurun yaşadığı zararı küçümseme, mağduru suçlama veya işlenen eylemi haklılaştırma gibi bilişsel ve duygusal çarpıtmalar gözlenebilir. Bu özellikler, şiddet davranışını engelleyebilecek içsel mekanizmaların zayıflamasıyla ilişkili olabilir.
Dolayısıyla psikopatolojik özellikler, bazı ağır şiddet vakalarında failin neden belirli bir mağduru seçtiğini, neden aşırı şiddete başvurduğunu veya neden mağdurun savunmasızlığına rağmen saldırısını sürdürdüğünü anlamamıza katkı sağlayabilir. Ancak bu özelliklerin varlığı, tek başına suçun sebebini veya failin gelecekteki davranışlarını açıklamak için yeterli değildir.
…..
(1) Önder, Ş., & Gönültaş, M. (2005). Suçlu profilleme ve Türkiye'deki genel durumu. Polis Bilimleri Dergisi, 7(4).
(2) Donaldson, M., Fido, D. (2026). The Relationship Between Psychopathy and Homicide: Implications for Risk Assessment. Journal of Concurrent Disorders
