Zelzele ve bürokrasi

Memleketimizi derin üzüntüye boğan son zelzele felaketinin oluşturduğu ortamda devlet teşkilâtının topluma verdiği intiba çok olumsuz olmuş ve kamu yönetiminin yeni bir düzene kavuşturulması gereğini bir kere daha ortaya çıkarmıştır. Ekonomik hayatı da etkisi altında bulundurduğu için, bu durum üzerindeki düşüncelerimizi belirtmek istiyoruz.

Devlet bir gemi gibidir. Onun için de "Devlet Gemisi" diye bir deyim vardır. Bu kamu açısından bir gerçeği yansıtması dolayısıyla çok anlamlıdır.

Devlet hakikaten bir gemi gibidir, taşıdığı yolcular da millettir. Kaptanları hükümetlere benzetirsek makina dairesindeki mühendis, sair elemanlar ve bunlar dışındaki bütün personele kadar her görevli, bürokrasinin bir parçası gibidir. Bu iki insan grubu arasındaki işbirliği ve organik bağ gemilerin seyirlerini sağlar. Birini diğerinden bağımsız şekilde düşünmek kabil değildir. Başka bir deyimle ehemmiyet dereceleri farklıdır ama herhangi birinden vazgeçmek mümkün değildir. Hal böyle olunca da; her birinin görevleriyle orantılı bilgi ve tecrübeye sahip bulunmaları şarttır.

Hükümetler; milletin eleme sınavından geçerek devlet yönetiminde göreve gelirler. Devlet teşkilatında ise en küçüğünden üst bürokrata kadar her kamu görevlisi belli usullerle vazife başına geçerler ve bundan sonra da birtakım yükselme usulleri çerçevesinde ilerlerler.

Memleketimizde Cumhuriyetin başlangıcından son zamanlara kadar idare belli kurallar içerisinde yukarıda belirttiğimiz şekilde oluşmuş ve memur kendisini hükümetin değil devlet mekanizmasının bir çarkı olarak görmüştür. Bu belki tek partili dönemde işin tabii sonucu gibi düşünülebilir. Fakat çok partili dönemin başlangıcından itibaren 1973''lere kadar da durum böyle devam etti. Gerçi 1950 başlarında ve 1965''te Adalet Partisi''nin iktidara geldiği ilk günlerde bazı istisnai haller ortaya çıkmadı değil. Fakat zamanın hükümetleri durumu derhal kavradılar. Sonunda "idari bünyenin partiden değil, devletten yana olması anlayışı" herkese hakim oldu. 1973''e kadar idarenin bilhassa üst kademesinde bulunanlar için başarının tek ölçüsü; ulusa hizmet ve karşılığında da layık olduğu yere varmaktı.

1974''te göreve başlayan Halk Partisi ve Milli Selamat Partisi koalisyonunda ne olduysa oldu. Bilhassa üst kademe normal yükselme zincirinden çıkarıldı ve yukarı düzeylere atanma partiye yakınlıkla mümkün hale gelmeye başladı. Bu dönemde Planlama Müsteşarı olarak görevimizi devam ettirdiysek, bu koalisyonun iki kanadının başka bir müsteşar üzerinde mutabık kalamamalarından oldu yahut da bize öyle geldi. Ancak şunu ifade etmeliyiz ki, bahsettiğimiz anlayış değişikliği her iki koalisyon ortaklarının başkanlarından değil, dayandıkları yandaşlarının siyaset anlayışından ileri geldi. Neticede yetişme tarzları ve kamu hizmetine başlamalarında kafalarına yerleştirdikleri fikirler dolayısıyla sadece millete hizmet etmeyi benimsemiş bürokrat zümre giderek görüş değiştirmeye itildi ve bugünkü hale gelindi.

Şimdi durum nedir? diye sorulursa verilecek cevap "nasıl olsa ilerleme belli bir çalışma performansına değil, partilere ve iki dudağa bağlı bulunmakta, bazı istisnalar dışında genelde alınan ücretler az ve emeklilikte de daha kötü. O halde niçin memur olayım" şeklindedir.

Sonunda ülkede memuriyet itibarı ve anlayışı böylece yıkıldı ve Türkiye''de gelecekte istenilen vasıfta üst düzey bürokrat bulma imkanı ciddi şekilde tehlikeye girdi. Serbest ekonomi düzeni fikrinin asla işleyemeyeceği yani gerekirse dışardan kaliteli memur ithal ederiz, düşüncesinin geçerli olamayacağı bürokrasi âlemi kanaatimizce Türkiye''nin geleceği için büyük bir problemdir.

Bu durumda bizce; devlet idaresi sisteminde yeni bir düzenleme gerekmektedir. Bunun en geçerlisi sayın Dmirel''in 1967-1971 ve 1975-1977 arasında emrinde çalıştığımız zamanda bürokrasiye, bilhassa üst düzey yöneticilere karşı takındığı çok olumlu, teşvik edici tavra ve anlayışa dayalı olanıdır. Bunun esasını da iç siyasetin bürokrasiyi etkilememesi teşkil etmektedir.

Temennimiz zaman zaman tekrar edilen "devletin yeniden yapılanması düşüncesinin" gerçeğe dönüşmesidir.