Dondurma fiyatları ve piyasa ekonomisi
Yaz geldi, havalar ısındı ve dondurma mevsimi başladı. Dondurma, özellikle çocuklar için çok cazip bir yiyecektir. Yetişkinler de sıcak yaz günlerinde dondurma tüketimini artırırlar. Talep yükseldikçe dondurma fiyatları da daha fazla dikkat çekmeye başlar.
Geçenlerde Antalya’dan ilginç bir haber geldi. Bir işletmenin bir müşteriden bir külah dondurma için 10 avro -yani yaklaşık 550 lira- istediği bildirildi. Müşterinin itirazı üzerine tartışma çıktı, ardından işletme şikâyet edildi. Yapılan denetimde yalnızca fiyat meselesi değil, çift etiket kullanımı, hijyen ve temizlik ihlalleri ve çevreyi rahatsız eden gürültü gibi sorunlar da ortaya çıktı. İşletme bütün bu ihlaller sebebiyle kapatıldı. Dolayısıyla, olay, yalnızca “dondurmayı pahalı sattığı için dükkân kapatıldı” şeklinde özetlenemez. Ancak, bunların fiyattan dolayı iş yerini cezalandırmak için araç olarak kullanılmış olması da mümkün.
Bu haber fiyatlara devletin müdahale edip etmemesi gerektiği tartışmasını yeniden gündeme getirdi. Bence doğru cevap açık: Dondurmanın bir külahının veya bir topunun 550 liraya satılması, bazı insanlara, çok yüksek gelebilir; fakat, bir fiyatın yüksek bulunması o fiyatın devlet tarafından yasaklanmasını gerektirmez.
Serbest piyasada aynı mal farklı fiyatlardan satılabilir. Beşiktaş’ın Ihlamurdere Caddesi'nde gözlemlediğim durum bunu açıkça gösteriyor. Bir pastanede bir top dondurma 150 liraya satılıyordu. Bir süre sonra aynı pastanenin fiyatı 110 liraya düşürdüğünü gördüm. Muhtemelen 150 liralık fiyattan yeterince müşteri bulamadı ve tüketici tepkisi fiyat indirimini zorunlu kıldı. Bu pastaneye yaklaşık yüz metre mesafedeki başka bir dondurmacıda bir top dondurmanın fiyatı 90 liraydı. Biraz daha ilerideki başka bir yerdeyse bir top dondurma 70 liraya satılıyordu. Aynı semtte, birbirine birkaç yüz metre mesafedeki işletmelerde 70, 90, 110 ve 150 liralık fiyatlar ortaya çıkabiliyor. İşte piyasa ekonomisi budur. Satıcı fiyat teklif eder, tüketici kabul eder veya etmez. Yüksek fiyat isteyen işletme yeterli müşteri bulamazsa fiyatını düşürür, kalitesini artırır veya piyasadan çekilir. Tüketicinin elindeki en etkili araç, pahalı bulduğu malı satın almamaktır. Bir dondurmacının fiyatını aşırı buluyorsak başka bir dondurmacıya gideriz. Böylece paramızı daha uygun fiyat sunan işletmeye yöneltir, pahalı satıcıya da açık bir mesaj vermiş oluruz.
Elbette fiyat yalnızca dondurmanın içindeki süt, şeker veya meyvenin maliyetinden oluşmaz. İşletmenin bulunduğu yer, kira bedeli, çalışanların ücreti, marka değeri, dekorasyon, servis biçimi ve sunulan ortam da fiyatı etkiler. Lüks bir otelde veya deniz manzaralı bir restoranda yenilen dondurmanın fiyatı, mahalle arasındaki küçük bir dükkândaki fiyattan daha yüksek olabilir. Dondurmanın muhtevası aynı olsa bile müşterinin satın aldığı şey yalnızca dondurma değil, aynı zamanda mekân, hizmet ve sunumdur.
Burada gerekli olan şey, fiyatların devlet tarafından eşitlenmesi değil, müşterinin satın almadan önce fiyatı açıkça görebilmesidir. Çift etiket kullanmak, müşteriye başka fiyat gösterip ödeme sırasında daha yüksek bedel istemek veya fiyatı gizlemek dürüst ticaret değildir. Kamu otoritesi bu tür hileleri, hijyen ihlallerini ve zorlayıcı satış yöntemlerini denetleyebilir. Ancak, fiyatın müşteriye önceden açıkça bildirildiği ve herhangi bir aldatma bulunmadığı durumda, fiyatın yüksekliğine verilecek en doğru cevap satın almamaktır.
Dondurmanın her yerde aynı fiyattan satılmasını istemek, işletmelerin maliyetlerinin, kalitelerinin, konumlarının ve hedefledikleri müşteri gruplarının aynı olduğunu varsaymak demektir. Oysa, bunların hiçbiri aynı değildir. Tek fiyat dayatması çeşitliliği azaltır, kaliteli ürünün ve farklı sunumların ortaya çıkmasını güçleştirir, bazı işletmeleri de satıştan vazgeçmeye yöneltebilir.
Piyasa ekonomisinde tüketici çaresiz kalmaz. Parasını harcama tercihiyle üreticiye ve satıcıya yön verir. Pahalı bulduğu dondurmayı almaz. Daha uygun fiyatlı, daha kaliteli ürün sunan işletmeyi tercih eder. Dondurmanın fiyatı 550 liraysa ve bu fiyat bize yüksek geliyorsa, çözüm basittir: O dondurmayı yememek. Birkaç adım ötede daha uygun fiyatlı bir dondurmacı bulunabilir. Piyasanın gücü de tam olarak buradadır: Tek bir fiyatı herkese dayatmak yerine insanlara farklı fiyatlar, farklı kaliteler ve farklı tercih imkânları sunmak...
