Zenginlere uçak mezarı, fakirlere gemi hızarı

Hristiyan’la, Hristiyan’ın boğuştuğu ve 85 milyon insanın canından olduğu II. Cihan harbi iki tarafa da pahalıya patlar.
1939- 45 arası ABD 303 bin 665, Almanya 120 bin 738, SSCB 158 bin 220, İngiltere 131 bin 549, Japonya 79 bin 123, İtalya 11 bin 122, Fransa ise 5 bin 276 tayyare yapar; cem’an 809 bin 693. Neredeyse 1 milyon olacak.
Daha bunun tankı, topu, jipi, kamyonu, deniz altısı, deniz üstüsü var. Ne masraf, ne masraf!
İnsanların saadeti için kuruşuna kıymayanlar, felaketi için milyarlar harcar.

Hiroşima ve Nagazaki sonrası Japonlar pes eder, havlu atar, silahlar susar. Paris Barış Anlaşmasından (1947) sonra ortalık sakinler, can yakıcı canavarlara ihtiyaç kalmaz.
1946 baharında 600 küsur Boeing B-29 Superfortress ve 200’den fazla C-47 Skytrain çekilir kızağa.
İyi de savaş uçağını kim n’etsin? Atsan atılmaz, satsan satılmaz. Saklasan hangi hangara?
Kaldı ki “ya tekrar kullanmak icap ederse” endişesinden kurtulmuş değillerdir hâlâ.
Amaaan, ekmek istemez, su istemez, koyver dursun kenarda.

RUTUBET OLMASIN DA...

O günden sonra bilhassa ABD’de uçak mezarlıkları ortaya çıkar ki bunların en büyüğü Arizona Tucson’daki Davis-Monthan Hava Üssü’dür. 2.600 dönüm sahada US Air Force, Deniz Piyade ve Sahil Emniyet’e ait 4.400 müstamel tayyare yatar. Ayrıca NASA’nın demode feza araçları, binlerce ilkel motor ve milyonla modern parça. Şu sefil hâliyle bile maddi değeri 35 milyar dolar civarında.
Bunlara mukayyet olmalıdırlar, çünkü hasmın eline geçerse, anında kopyalar... Uçak bağış ve satışı da sadece müttefiklere yapılır. Tabii modası geçtikten, gazı kaçtıktan sonra!
Peki niye Arizona?

Şöyle: Bu bölge çok az yağış alır, havada rutubet bulunmaz. Çelik ve alüminyum alaşımlar yıllarca dursa da korozyona uğramaz. Zemine sert kil tabakası hâkimdir, betonu aratmaz. Tonlarca ağırlıktaki tayyarelerin tekerlekleri toprağa batmaz.
Ancak kokpit camı mercek gibi ısı toplar kupayı hamama çevirir âdeta. Bilirsiniz elektronik cihazlar sühunetten hoşlanmaz.
Hâl böyle olunca folyolara sarar, hususi boyalarla boyarlar. Motorları koruyucu yağlarla doldurur ve her an vazife alacak şekilde çekerler kuytuya.

SİVİLLER DE KIZAĞA

Servisten düşen sivil uçaklar ise New Mexico Roswell Hava Merkezine çekilir, bir kısmı elenir, bir kısmı ellenir, çevrilir kargoya.
Bilirsiniz havacılar tayyarenin eskisinden değil, bakımsızından korkar. İmal tarihi hiiiç mühim değildir, belli aralıklarla elden geçiyorsa sıkıntı olmaz.
Avustralya Alice Springs, Ukrayna Çernobil Rassokha ve İspanya Teruel Havaalanları da uçak mezarlığı olur. Bunlar da kuru iklimleri ile tanınır Arizona kadar olmasa da.
Mezarlık tayyareler ekseri cesettir ama organları işe yarar. Ondan söker berikine takarlar. Makul maliyetli çıkma parça. Eski havacılar bu açık hava müzelerini zevkle gezer, kokpite oturur poz verirler nostalji hesabına.

HURDALAR VE HURDALIKLAR BAŞIMIZIN BELASI, ÇEVRENİN CANINA OKUYORLAR

Gıda ve Tarım Örgütüne (FAO) göre dünyada 5 milyon civarında balıkçı teknesi var.
BM Kalkınma Konferansı (UNCTAD) muhtelif sularda 100 grostonun üzerinde 116 bin ticari gemi (şilep, tanker, kruvaziyer, feribot) dolandığını yazar. Eğer donanma gemileri de hesaba katılırsa hayli yekûn tutar.
Her sene içlerinden bine yakını tasfiyeye edilir, bakır kabloları, alüminyum panelleri toplar, gövdeyi kesip doğrar, dönüşüme yollarlar.

25’LİK İHTİYARLAR

Denizcilikte 25 yılı geride bırakan gemi yaşlı sayılır, zira tuzlu su metali yer bitirir, içten içe eritir. Tamam yenisini alalım da eskiler n’olcak?
Bu mevzu armatörlerin kâbusudur. Gemiyi kullanamaz, bir yere de bırakamaz, üç beş yıl yatsa boyaları dökülür, sintine sızar, etrafını ufaktan yağ ve yakıt tabakası sarar.

AMYANTI İKRAM

Daha da sıkıntılısı bünyelerinde tonlarca
amyant (asbest) taşırlar.
Asbest ısıya, basınca, aşınmaya ve kimyevi maddelere dayanan bir silikat mineralidir, tatbiki kolaydır. Saç telinden binlerce kat ince olan mikroskobik lifleri yüzünden “sihirli madde” olarak tanınır. Üç binden ziyade endüstriyel üründe kullanılır. Balatalar, contalar, yanmaz elyaf, kumaş, marley döşeme, oluklu levha, çatı kaplama, ses ve ısı yalıtımında...
Gelgelelim namlı mimli bir kanserojendir, uzak durmalıdır ondan. Nitekim 2010 itibarıyla yasaklanır. Zinhar!
Peki daha evvel yapılan gemiler? Onlar maalesef tonlarca asbest taşır, kesim esnasında havaya suya karışırlar.
Zararı sadece insana değil kurda kuşa, balığa, bilumum mahlukata...

İSTİKAMET KUMSAL

Sökülecek geminin kaptanı son defa köşke çıkar, makine dairesine “tam yol ileri” emri yollar. Tekne hızla gelip kumsala vurur ve oturur karaya.
Evet artık kesime başlanabilir rahatlıkla.
Sektörün doruğunda üç ülke var: Hindistan, Pakistan ve Bangladeş. Alayı da üç on paraya garip guraba çalıştırır, ellerine birer oksijen kaynağı sıkıştırır, şehir büyüklüğündeki gemileri dilim dilim kestirir, ark ocaklarına taşıtırlar.
Ve güzelim sahil gark olur ise pasa, cürufa…
Gün boyu demir levha ile birlikte yanan asbest ve boyayı solurlar.
Yaşlı bir gemide en az 6 kat boya olur yani kalınca bir tabaka.
Bazı ambarlara tehlikeli gazlar çöker, bunu tespit için tavuk beslerler sağda solda.

AVRUPA’DA ASLA

Bilhassa Bangladeş’in Chittagong sahilleri perişan olur, su foseptiğe döner âdeta, burada balık yaşar mı bilmiyorum.
Yaşadı diyelim yenir mi acaba?
Böyle bir sektöre Avrupa ülkeleri katiyetle izin vermez. Zaten koca Akdeniz’de bir tek söküm merkezi var o da bizim Aliağa!
Firmalarımız 404 bin m² alana yayılır ve 1 milyon 450 bin ton/yıla ulaşırlar.
Bizde gemi söküme girmeden evvel asbest aksam ayıklanır. İzin ve lisansı olmayan işçi çalıştırılmaz, firmalar mevzuata uymak zorundadırlar.
Vatandaş da şuurludur. Mesela Brezilya‘dan alınan Sao Paulo uçak gemisi yürütülen kampanya neticesi geri yollanır. Ülkesine de dönemez ortada kalır, batırırlar Atlas Okyanusu’nda.
Düşünün bir zamanlar para yetmeyen gemiler para etmiyor. Kime versen geri kaçıyor.
Her ne kadar “yeşil tesis” diye anılsa da Aliağa’da kuşlar kelebekler uçmuyor, artık suyu berrak değil, havası kekik kokmuyor.
Umarız Türkiye’miz demir çelik, çimento, deri, kâğıt gibi kirli sektörlerden kurtulur, gramı para eden teknolojik ürünler yapar.

ŞURDA DURSUN DÖNÜŞTE ALCAZ

Bazı lojistik firmaları hurda gemileri bir Afrika limanında terk eder, kaybolurlar. Mesela Moritanya’nın Nouadhibou Limanı’nda 300’den fazla çürük tekne yatar. Dileriz uyanır başlarından savarlar.

İrfan Özfatura'nın önceki yazıları...