Bölgesel sahiplenme ve İslamabad zirvesi
Uluslararası sistemin bugün karşı karşıya olduğu en temel gerçek, artık tek merkezli bir düzenin sürdürülebilirliğini kaybetmiş olmasıdır. Atlantik eksenli güç mimarisi hâlâ belirleyici olsa da, krizleri çözme kapasitesi giderek daralan, daha çok reaksiyon üreten bir yapıya evrilmektedir. Avrupa ise stratejik bağımsızlık üretmekte zorlanan bir güvenlik çevresi görünümündedir.
Tam da bu kırılganlık içinde, İslamabad’da toplanan Türkiye, Pakistan, Suudi Arabistan ve Mısır Dörtlü Dışişleri Bakanları Toplantısı, diplomatik trafiğin sıradan bir görüşme değil, kriz yönetim odaklı bir platforma dönüştüğünü göstermiştir. Türkiye, Pakistan, Suudi Arabistan ve Mısır ekseninde şekillenen bu görüşme trafiği, bazı yorumlarda ileri bir jeopolitik bloklaşma olarak sunulsa da, mevcut veriler daha temkinli bir okumayı zorunlu kılmaktadır.
Zira burada mesele yeni bir ittifak mimarisi kurmak değil; giderek kontrolsüzleşen bölgesel krizleri yönetebilmek için çok aktörlü bir denge zemini üretme çabasıdır.
Bölgesel sahiplenme ve İslamabad zirvesi
Krizlerin kesişim noktası İslamabad
Orta Doğu’dan Güney Asya’ya uzanan bu hat, bugün birbiriyle iç içe geçmiş pek çok gerilim hattının kesişim noktasında durmaktadır. Özellikle ABD, İran ile İsrail arasındaki gerilimin bölgesel bir çatışmaya evrilme riski, Körfez havzasında enerji arz güvenliğini kırılgan hâle getirirken; Kızıldeniz'den Hint Okyanusu'na uzanan ticaret hatlarında yaşanan güvenlik açıkları, küresel ekonominin ana damarlarında ciddi bir basınç oluşturmaktadır. Bu çok katmanlı kriz alanı, yalnızca bölgesel değil, küresel ekonominin de sinir sistemini etkilemektedir. Dolayısıyla İslamabad gibi merkezler üzerinden yürüyen diplomatik temaslar, alternatif blok kurmadan çok, krizleri büyümeden yönetme refleksi olarak okunmalıdır.
ABD’nin 15 maddelik çerçevesi
Son günlerde gündeme gelen ABD’nin 15 maddelik öneri paketi meselesi de bu bağlamda değerlendirilmelidir. Bu çerçeve; İran’ın nükleer programından bölgesel milis yapılanmalarına, İsrail’in güvenlik kaygılarından Körfez istikrarına ve yaptırımların geleceğine kadar uzanan geniş bir başlık setini içeren dolaylı bir diplomatik öneriler bütünüdür.
Bu 15 maddelik çerçeve, Batı’nın bölgeye bir dayatması değil; Ankara-Riyad-İslamabad hattında oluşan güç eksenindeki kaymaya Washington’ın kendini uyarlama çabasıdır.
Yani mesele bir "masa kuruldu ve imzalar atıldı" durumu değil; aksine tarafların birbirine sınırlarını test ettiği, nabız yokladığı bir diplomatik geçiş sürecidir.
İran açısından ise bu tür girişimler tek yönlü bir baskı mekanizması olarak değil, aynı zamanda pazarlık kapasitesini artıran bir çok-kanallı diplomasi alanı olarak görülmektedir.
Çıkarların ötesinde bir medeniyet refleksi
Bu dört aktörün İslamabad’da aynı masada buluşması, bazı çevrelerce suni bir yakınlaşma veya geçici bir pragmatizm olarak nitelendiriliyor. Ancak bu tabloyu sadece teknik bir iş birliği olarak okumak, meselenin ruhunu ıskalamak olur.
Türkiye, Pakistan, Suudi Arabistan ve Mısır; farklı stratejik önceliklere sahip olsalar da bugün aynı medeniyet havzasının kader ortaklığıyla birbirlerine bağlılar. Bölgesel istikrarsızlığın maliyeti, artık sadece ekonomik değil, toplumsal ve tarihsel bir tehdit seviyesine ulaşmıştır.
Dolayısıyla ortaya çıkan şey; ideolojik bir ittifaktan ziyade, ortak tehditlere karşı geliştirilen çok taraflı bir denge arayışıdır. Bu, sadece bir çıkar hesabı değil; bölgenin kendi sorunlarını, kendi tarihsel müktesebatı ve medeniyet bilinciyle çözme iradesidir. Bu yönüyle İslamabad, suni bir arayışın değil, doğal bir bölgesel sahiplenme refleksinin adıdır.
Türkiye’nin burada oynadığı rol, özellikle son yıllarda gelişen dış politika refleksiyle birlikte, farklı taraflarla aynı anda temas kurabilen, gerilim hatlarını ayrıştırarak yönetebilen ve gerektiğinde sürecin yönünü tayin edebilen bir denge kurucu olarak öne çıkıyor. Bu yaklaşımın arkasında ise Sayın Cumhurbaşkanımızın ortaya koyduğu “Dünya beşten büyüktür” vizyonu ve Dışişleri Bakanı Sayın Hakan Fidan'ın kavramsallaştırdığı bölgesel sahiplenme anlayışı bulunuyor.
Savaş gölgesinde geçiş diplomasisi
Tam da bu nedenle İslamabad’da kurulan bu temas zemini, yalnızca anlık bir diplomatik refleks değil, değişen uluslararası sistemin yeni işleyişine dair önemli bir işarettir. Artık ne güvenlik mimarileri tek parça, ne enerji hatları tek yönlü, ne de diplomasi tek merkezden yürütülüyor. Aksine, parçalı ittifakların, karşılıklı bağımlılıkların ve zorunlu temasların iç içe geçtiği daha karmaşık bir düzenle karşı karşıyayız. İslamabad eksenli bu görüşmeler de, tam olarak bu yeni gerçekliğin sahadaki karşılığı olarak okunmalıdır.
Bugün yaşanan dönüşümün özünde bir güç savaşı kadar, bir denge üretme krizi vardır. Bölgesel aktörler artık sadece kendi güvenliklerini değil, aynı zamanda küresel sistemin taşıyabileceği kriz yükünü de hesaba katmak zorundadır.
İslamabad hattı bir varış noktası değil, bir kalkış pistidir. Türkiye için bu temaslar; “Dünya beşten büyüktür” itirazının, bölgesel sahiplenme ilkesiyle birleşerek somut bir çözüm mimarisine dönüştüğü evreyi temsil etmektedir. Bu tablo, uluslararası sistemin kendi içinde yeniden ayar aradığı bir geçiş dönemi diplomasisidir. Ve artık geri dönüş değil, yalnızca yön tartışması mümkündür...
