Jasmund oryantalist bir üslup tutturur, at nalı pencerelere, soğan kubbelere, vitraylara yer verir. Saat kulelerini minarelere benzetir. Çünkü bu istasyon “Doğu’nun başladığı yerdir” Batılının nazarında.
Altmışlı yıllar... Eski şehir hatları vapurları ufak tefek ama büyük bacalıdırlar. Bunlar lokomotif mantığı ile çalışır, ateşçiler biteviye kömür atar. Islak fanilalı siliciler vanaları gevşetir, sıkar, kendilerince ayar yaparlar.
Dumanı is karasıdır, sahildeki binaları yekpare griye boyar.
Biz Üsküdar çocukları karşıya geçerken İstanbul’a gidiyoruz derdik. İstanbul Eminönü’yle Sirkeci’diydi kafamızda. Biraz Bayezid’le, Aksaray, biraz da Fatih’le, Kocamustafapaşa.
Beşiktaş Beşiktaştır, Bakırköy Bakırköy... Avcılar Bağcılar köydür daha. Arnavutköy, Başakşehir, Esenyurt, Beylikdüzü henüz dümdüz tarla...
Demek eskiden de öyledir Küçükçekmece Yedikule arasında çalışan trenin “İstanbul’a gelmesi için” arzuhâller yazılır Sultan’a.
Nur içinde yatsın Abdülaziz Han, halkın talebini müspet karşılar, “Geçsin de sırtımdan geçsin” der, o güzelim sahil saraylarını demir yoluna bağışlar. Ve raylar Sirkeci’ye vasıl olur sonunda.
Zikrolunan mahalle niye Sirkeci derler bilmiyorum, hâlbuki Vefa meşhurdur bu hususta.
İSTASYONDAN GARA...
Rahmetli Abdülaziz Han’ın yaptırdığı kâgir istasyon ve etrafındaki barakalar pek alımlı değildir, çiftlik binasına benzer âdeta. Aşağıda gişe ve bekleme salonu, yukarıda amirler memurlar. O gün için ihtiyacı karşılasa da büyüyen İstanbul’a dar geleceği aşikâr. Dersaadet’in nüfusu Bilad-i Selase (Eyüp, Üsküdar, Galata) ile çoktaaan dayanmıştır milyona.
Hâlbuki Avrupa’da garlar şehrin en muhteşem binalarıdır, milli mimariden izler taşırlar. Resmî zevat burada karşılanır. Yorgun misafir hoş geldiniz ikramının ardından bir salona alınır, istirahati sağlanır icabında.
Zaten Babıali (hükûmet merkezi) iki adım ötededir, devlet adamları Cağaloğlu’nda mukimdir o sıra...
Bir gar arayışı sürerken Abdülaziz Han suikasta uğrar, iş kalır mı yine II. Abdülhamid Han’a.
Sultan kiminle istişare etse Jasmund’un adı fısıldanır kulağına.
August Jasmund Türk eserlerini incelemek için Berlin’den İstanbul’a gelen bir akademisyendir. Yerli mimarlarla tanışır, tespitleri, tenkitleri ve teklifleri mantıklıdır. Hendese-i Mülkiye’de mimari tasarım okutur, Sanayi-i Nefise ile Mühendishane-i Berri-i Hümayun’da da derslere girer çıkar.
Abdülhamid Han onu Yıldız’a çağırır, “Bir gar düşünüyoruz” der, “sizce nasıl bir şey münasip acaba?”
ORYANTALİST MİMAR
Jasmund, Sirkeci Garı’nda oryantalist bir üslup tutturur, at nalı pencerelere, soğan kubbelere, vitraylara yer verir. Saat kulelerini minarelere benzetir. Çünkü bu istasyon “Doğu’nun başladığı yerdir” Batılı nazarında.
Bilhassa sivri kemerler ve Selçuklu taç kapılarını andıran giriş pek beğenilir. Evkaf-ı Hümayun Nezareti ve Edirne Garı’nda da kısmen taklit edilecektir daha sonra.
Sahil yolu yoktur henüz, Boğaz suları ‘şlap şlap’ eteklerine çarpar. Yosun kokusu martı çığlığı yanıbaşında.
İnşaat takriben 30 ay sürer ki makul bir süredir. Malum sahile yakın binaların temelleri su alır mimarı uğraştırırlar.
Bu arada Jasmund, Mimar Kemaleddin’i keşfeder ki delikanlı doğma büyüme İstanbulludur. Âdeta eli ayağı olur, hem şantiyeye vaziyet eder, hem de malzeme tedarikine bakar.
Açılış günü (11 Şubat 1888) gar, defne dalları ve bayraklarla donanır. Önce hafızlar okur, sonra dualar yapılır.
Ardından dolmalar, köfteler, börekler ve halaviyat (baklava, kadayıf, helva).
Mektepliler çığrışırlar: “Padişah’ım çok yaşa!”
SELÇUKLU ÇİZGİLERİ
Gar geceleri 300 havagazı feneri ile şıkır şıkır aydınlanır, bünyesinde postane, karakol, gümrük dairesi, aş evi ve çay bahçeleri vardır. Cephesine Marsilya’dan getirilen taşlar döşenir. Bekleme salonlarında Avusturya işi çini sobalar yakılır.
Sirkeci Garı’nın vitrayları göz alıcıdır, güneş hüzmeleri zeminde oynaşır.
Bir ara Orient Ekspres yurt dışından paralı misafirler getirir, bunlar Pera Palas’ta ağırlanır.
Ancak cumhuriyetli yıllarda TCDD KİT mantığı ile yönetilir, arıza ve gecikme (rötar) vaka-i adiyeden sayılır. Ben Eskişehir’den İstanbul’a 20 saatte geldiğimi bilirim. Şikâyet bile edemedim, muhatap yoktu zira. “Bir daha mı tren” demiştim, “Asla!”
Sirkeci Garı ferah bir mekândır ama yolculuk hasret ve hüzün demektir biraz da.
Eğer eski resimlere bakarsanız karşınıza Yugoslavya ve Bulgaristan’dan sürülen muhacirlerle Almanya’ya itilen gurbetçiler çıkar. Yüzlerinden gam kasavet okunur açıkça...
OTOBÜS-KAMYON
Çocukluğumuzda Sirkeci otel, lokanta, müzikhol muhitidir, pek de makbul sayılmaz. Trenden tahta bavulu ve yün yatağı ile inen gurbetçi emaneti bir sabahçı kahvesine atar, hemşehrilerini aramaya çıkar.
Sonra ya bir hana taşınacak ya da postu yayacaktır Küçükpazar’daki amele odalarına.
Sadece tren garı değil, otobüs yazıhaneleri ve nakliye ambarları da Sirkeci’yi mekân tutar. Yetmez gibi troleybüsler zırt pırt çıkan boynuzlarıyla hengâmeye dalar.
Trakya tarafına yük ve yolcu alan şoför şanslıdır, sahil yolundan Londra Asfaltı’na çıkar, basar gaza. Anadolu’ya gidenler ise saatlerce Suhulet ve Sahilbent’i bekler, ya sabır çekerler arabalı kuyruklarında.
Sirkeci’nin şehir içi ulaşımında da mühim bir yeri vardır; kurbağa gözlü banliyo trenleri mesai bitimi tıklım tıklım dolar; Cankurtaran, Kumkapı, Yenikapı, Cerrahpaşa, Samatya, Yedikule, Kazlıçeşme, Zeytinburnu, Maltepe, Bakırköy, Ataköy, Yeşilköy, Florya, Menekşe, Küçükçekmece ve Halkalı sakinlerini evlerine taşır. Ne trafik ne izdiham ne egzoz ne duman. İstasyonlarda bir lahza durur, yağ gibi kayar yoluna.
MEVKİ FARKI
O yıllarda trenler mevki mevkidir, mevki-i ulânın (1. mevki) koltukları yüksek sırtlı ve boyunlukludur, yeşil deri kaplıdır. Mevki-i sanide (2. mevki) minderler pide kalınlığındadır, malzeme kahverengi muşamba. Üçüncü mevkide ise minder bulunmaz, takır takır tahta.
Yetmişli yıllarda yolcu artar, hurra vagonlara doluşurlar. Ayakta duran adama neyin mevkiini soracaksın, zaten canı burnunda. Bakarlar olacağı yok, mevkileri kaldırır, fiyatı müsavi kılarlar.
Otomatik kapıların kilitleri laçkadır; kanırtırsan açılır, basamağa basar dışarı sarkarsın, saçların üfül üfül uçuşur, rüzgâr gümbür gümbür dolar mintanına. Delikanlı dediğin vapur yanaşmadan iskeleye, vagon durmadan perona fırlar. Millete de “fırlama” dedirtir, günaha sokar.
Zor değildir aslında, tren yavaşladığında aynı yöne atlayacak ve koşacaksın aynı hızla. Yoksa tekerlenir, yuvarlanırsın, milletin yüreği gelir ağzına.
Şimdi aynı hat yine hizmete girdi; hem de Marmaray kalitesinde vagonlarla... Yine Sirkeci’den kalkıyor, Kazlıçeşme’ye kadar. Devam etmek isteyen bir aktarma ile Halkalı’ya...
Halkalı’dan da bir aktarma yaparsanız kolayca İstanbul Havalimanı ve Gayrettepe tarafına.
YAPTIRDIĞI GARDAN DÖŞETTİĞİ RAYDAN SÜRGÜNE!
Rahmetli Abdülhamid Han, hal kararından sonra bizzat yaptırdığı Sirkeci İstasyonu’na getirilir. Adi bir suçlu gibi jandarma eşliğinde vagona bindirilir. İstasyonun müdüriyet odasında oturan İttihatçı Talât, Fethi Bey’e son talimatları verir. “Selânik’’e kadar durmak yok, tam yol devam!”
Çünkü Rumeli halkı Sultan’ı sever, alır kurtarır iş açarlar gâsıpların başına.
O gece ve ertesi gün şimendifer tapa gaz yol yapar. Edirne, Dedeağaç, Gümülcine, İskeçe, Drama ve Serez İstasyonlarından hızla geçer, camları bile açtırmazlar. Verilen emir gereği Selânik’e gelmeden durur (Kılkış civarı) mahzun sürgünleri araziye indirirler, gece ayazında. Vagon hayli yüksek, yanı da hendektir ayrıca, kadınlar çocuklar zorlanırlar. Ancak Fethi Bey insan evladı çıkar, ellerinden tutar. Bir süre çalı diken içinde yürüdükten sonra şoseye varırlar, arabalar gelir, kafileyi bir zamanlar İtalyan uyruklu un tüccarı Yahudi Giorgio’dan kalma Alatini Köşkü’’ne kapatırlar. Bina metruktur, kepenkler çivilenmiştir pervazlara, içeri alır, kapıyı üstlerine kilitlerler şakırtıyla.
ZİNDAN YEDİ HECE A-LA-Tİ-Nİ KÖŞ-KÜ’N-DE
Odalar boş ve tozludur, halı kilim arama. Sadece topal bir masa ile iki hırpani koltuk bulunur salonda. Yorgundurlar; ellerini yüzlerini yıkamak isterler, ne su ne de sabun vardır ortalıkta. Yukarı katlara çıkamazlar, çünkü ortalık zifirî zindan. Ah bir mum olsa. Musahip ağaların talebi üzerine Fethi Bey kovayla su, sabun ve mum gönderir. Havlu yoktur, yatak yoktur, seccade yoktur. O yorgunluğun üzerine kalakalırlar ayakta. Fethi Bey bir otelden yorganlar bulur getirir ama felaket kirlidir; leş gibi ter kokar. O gece ve sonraki geceler çula çaputa sarınır, zemine kıvrılırlar.
İşte bu şartlarda üç buçuk yıl ev hapsinde tutulurlar. Hasan Tahsin adlı İttihatçı Paşa Selânik’i Rumlara sununca (ihanetin dibidir, okuyun mutlaka) Sultan’ı bir Alman gemisiyle Beylerbeyi Sarayı’na bırakırlar. Yıllar sonra sırtı döşek görse de mahpustur sonunda. Şöyle balkona çıkıp da İstanbul’u seyredemez asla.
Sahi bunları hak edecek ne yaptı?
Filistin’e bak, siyonisti anla!


