Avrupa’nın güvenlik mimarisinin yeniden inşasına ilişkin endişeler, Ukrayna savaşı bağlamında Rusya tarafından giderek daha fazla jeopolitik bir fırsat olarak değerlendirilmeye başlandı.
Savaşın başlarında Avrupa, Ukrayna’nın direnişini ve savaşmaya devam etmesini kendi güvenliğinin korunması açısından hayati bir unsur olarak görüyordu. Rusya ise Avrupa’nın bu yaklaşımını kabul etmiyor, savaşın hangi şartlarda ve hangi güvenlik kaygıları nedeniyle başladığını her fırsatta hatırlatarak meselenin yalnızca Ukrayna’nın toprak bütünlüğünden ibaret olmadığını vurguluyordu.
Bugün gelinen noktada Moskova’nın yaklaşımında dikkat çekici bir değişim var. Rusya, Ukrayna ile arasındaki belirsizliklerin, yani ‘gri alanların’ ortadan kaldırılmasını istiyor. Üstelik Avrupa’nın güvenlik mimarisini de Ukrayna meselesinden bağımsız bir başlık olarak değil, bu savaşın nihai çözümünün ayrılmaz bir parçası olarak ele alıyor.
Peki, Rusya söylemini mi değiştirdi, yoksa mevcut yaklaşımını yeni şartlara göre revize mi etti?
Görünen o ki revizyonist Rusya’nın yeni tutumu, ideolojik söylemden ziyade pragmatik bir reelpolitik hesabına dayanıyor. Moskova, savaşı kendi lehine sonuçlandırmak için müzakere masasına taşınan bütün tanımlamaları kendi stratejik çerçevesine göre yeniden şekillendirmek istiyor. Ukrayna sahasında ortaya çıkan fiilî durum üzerinden Avrupa’yı da bu yeni denklemin bir parçası olmaya zorluyor. Bu nedenle Rusya’nın ‘gri alanların ortadan kaldırılması’ talebi, yalnızca toprakların statüsüne ilişkin bir itiraz değil, Avrupa’nın gelecekteki güvenlik düzenine ilişkin bir dayatma niteliği de taşıyor.
Putin’in ABD heyetiyle gerçekleştirdiği görüşmelerde ısrarla ‘gri alanlara geçit yok’ mesajı vermesi bu açıdan dikkat çekici.
Avrupa’nın güvenlik mimarisinin tartışıldığı bir dönemde Putin, Rusya’nın kontrolündeki topraklarla henüz kontrol altına alınmamış, ancak kendi iddiasına göre Rusya’ya ait olan bölgelerin de kesin biçimde tanımlanmasını istiyor. Böylece Moskova, yalnızca mevcut cephe hattının değil, savaş sonrasında ortaya çıkacak siyasi ve coğrafi sınırların da belirsizlikten arındırılmasını talep ediyor.
Moskova-Kiev hattında “kontrol kimde?” tartışması
Ukrayna ile Rusya arasındaki mücadele, uzun zamandır bazı yerleşim birimlerinin ve köylerin kimin kontrolünde olduğu üzerinden de devam ediyor. Kiev kontrolün kendilerinde olduğunu, Moskova ise aynı bölgelerin Rusya’nın denetiminde bulunduğunu ileri sürüyor. Dolayısıyla sahadaki askerî durum kadar, bu durumun uluslararası kamuoyuna nasıl yansıtıldığı da mücadelenin bir parçası hâline gelmiş durumda.
Putin’in ABD heyetiyle görüşmesinde dile getirdiği şu sözler, Moskova’nın bu tartışmaya yaklaşımını ortaya koyuyor:
“Eğer kontrol Ukrayna’daysa, o zaman güvenliği temin etsinler. Herkes kontrolün kimin elinde olduğunu böylelikle görmüş olur. Ben, kontrolün bizde olduğunu söylediğim her köyde güvenliği temin ediyorum. Medyanızı davet edin; Avrupa, Ukrayna ve Rusya medyası da gelsin, güvenliği kimin sağladığını birlikte görsün.”
Moskova’dan gelen açıklamaların Kiev tarafından sürekli yalanlanması, bu tartışmayı daha da derinleştiriyor. Ancak Putin, karşılıklı açıklamalar ve suçlamalar üzerinden yürüyen tartışmanın ötesine geçerek kontrolün kimde olduğunun sahada gözlemlenmesini teklif ediyor. Böylece Rusya, kendi iddiasını yalnızca siyasi bir beyan olarak değil, uluslararası kamuoyunun önünde sınanabilecek bir fiilî durum olarak sunmaya çalışıyor.
Avrupa’nın güvenlik mimarisi ve Ukrayna’nın geleceği
Müzakere masasına taşınan “gri alanlar” meselesinde tarafların yaklaşımları arasındaki farklılık da giderek belirginleşiyor.
Ukrayna, sahada çözüme kavuşturulamayan bölgelerin “gri alanlar” olarak tanımlanmasını ve bu bölgelerin şimdilik herhangi bir tarafa bağlanmadan mevcut belirsizlik içinde bırakılmasını öneriyor. Putin ise bu yaklaşımı kabul etmiyor.
Moskova’nın bu konudaki yaklaşımı oldukça net:
“Bizim için gri alan anlayışı yoktur. Devletlerin sınırları anlayışı vardır. Biz bilmeliyiz; biz neredeyiz, onlar neredeler?”
Bu açıklama, Rusya’nın müzakerelerdeki temel önceliğini gösteriyor. Moskova, geçici çözümlerle ertelenen bir belirsizlik değil, kendi güvenlik ve toprak iddialarını esas alan kesin bir siyasi ve coğrafi çerçeve istiyor... Önümüzde giderek daha da belirgin hâle gelen bir müzakere tablosu var.
Ukrayna ve Rusya heyetlerinin Abu Dabi’deki görüşmelerinden tarafların görünürde memnun ayrılması, diplomatik temasların belirli bir aşamaya ulaştığı izlenimini veriyor. Bununla birlikte Zelenskiy’nin görüşmelere ilişkin değerlendirmeleri Moskova tarafından farklı yorumlanıyor. Rusya, Zelenskiy’nin açıklamalarını kendisine özgü bir siyasi manevra olarak değerlendiriyor. Buna rağmen heyetler düzeyindeki temasların fiilî sonuçlara yaklaşmış olabileceğine ilişkin bir kanaat de oluşuyor.
Moskova, savaş bölgesinde kendi açısından esas aldığı sınır hattını giderek daha açık biçimde ortaya koyuyor. Avrupa’nın geleceğine ilişkin mesajlarını verirken de bu sınırların kabul edilmesini beklediğini gizlemiyor. Aksi takdirde savaşın devam edeceğini söylüyor.
Aslında burada dikkati çekici olan, Rusya’nın ‘savaş devam eder’ söylemini yalnızca bir tehdit veya müzakere baskısı olarak kullanmaması. Moskova, Avrupa ile arasındaki yeni güvenlik sınırlarının savaşın ortaya çıkardığı güç dengesi üzerinden belirlenebileceğini düşünüyor. Başka bir ifadeyle Rusya, Avrupa’nın güvenlik mimarisinin yeniden şekillenmesini savaşın sonuçlarından bağımsız görmüyor.
Diğer taraftan Avrupa’da Ukrayna’nın savaşa devam etmesi gerektiğini savunan yaklaşım da varlığını koruyor. Çünkü Avrupa’nın bir kesimi, savaşın uzaması ve Rusya’nın yenilgiye uğratılması hâlinde yeni güvenlik mimarisinin Moskova’nın dikte ettiği şartlarla şekillenmeyeceğini umuyor.
Ancak bu beklenti ile sahadaki gerçekler arasında ciddi bir mesafe bulunuyor.
Rusya’nın savaştan yorulduğu doğrudur. Fakat bu durum, sahada elde ettiği kazanımları ve mevcut askerî-siyasi pozisyonunu ortadan kaldırmıyor. Dolayısıyla Moskova’nın savaşın sonuçlarını kendi lehine kalıcılaştırma çabası, müzakere sürecinin en önemli belirleyicilerinden biri olarak karşımızda duruyor.
Burada Rusya’nın bir başka stratejik hamlesi daha dikkati çekiyor: Sahadaki reel durumun uluslararası kamuoyu tarafından görülmesini istemesi...
Putin’in dünya medyasını bölgeye davet ederek kontrolün kimde olduğunun birlikte görülmesini önermesi, yalnızca Ukrayna’ya yönelik bir meydan okuma değil. Aynı zamanda Avrupa’nın Rusya’nın askerî ve siyasi kapasitesine ilişkin algısını değiştirmeye yönelik bir kamu diplomasisi hamlesi olarak da okunabilir.
Çünkü Avrupa açısından Rusya’nın başarısız, yıpranmış ve stratejik hedeflerine ulaşamamış bir aktör olarak konumlandırılması, savaş sonrasındaki güvenlik mimarisinin hangi şartlarda inşa edileceği yönünden hayati önem taşıyor. Putin ise tam da bu algıya karşı, sahadaki fiilî durumu uluslararası kamuoyunun önüne koymak istiyor.
Bütün bu gelişmelere, ABD, Rusya ve Çin devlet başkanlarının 19 Kasım’da Shenzhen'de 33. Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) zirvesi kapsamında bir araya gelmesi ihtimalini de eklediğimizde, ortaya çıkan jeopolitik tablonun Avrupa açısından taşıdığı anlam daha da belirginleşiyor.
Rusya’nın Avrupa ile hesaplaşması artık yalnızca Ukrayna sahasındaki askerî gelişmelerle sınırlı değil. Moskova, savaşın ortaya çıkardığı yeni güç dengelerini Avrupa’nın gelecekteki güvenlik düzenine taşımak istiyor. ABD ile yürüttüğü temasları ve Çin’le ilişkilerini de bu daha geniş stratejik denklem içinde değerlendirmek gerekiyor.
Sonuçta mesele, Ukrayna’nın hangi toprakları kontrol edeceğinden çok daha geniş bir boyuta ulaşmış durumda. Asıl mücadele, savaşın ardından Avrupa’nın güvenlik mimarisinin hangi güç dengeleri, hangi sınırlar ve hangi siyasi kabuller üzerine inşa edileceği konusunda yaşanıyor.
Rusya, bu mimarinin kendi güvenlik tezleri ve sahada elde ettiği kazanımlar dikkate alınmadan kurulamayacağını göstermeye çalışıyor. Avrupa ise Moskova’nın belirlediği bir güvenlik düzenine mahkûm olmamak için Ukrayna üzerinden stratejik direncini sürdürmek istiyor.
Dolayısıyla Ukrayna savaşı, yalnızca iki ülke arasındaki bir toprak ve egemenlik mücadelesi olmaktan çıkmış; Avrupa’nın gelecekteki güvenlik düzeninin kim tarafından, hangi şartlarda ve hangi güç dengesi üzerinden şekillendirileceğine ilişkin daha büyük bir jeopolitik hesaplaşmaya dönüşmüştür.


