Türkiye ne zaman bir İsveç olur? Onlar sigarayı nasıl bitirdi, biz ne yapmalıyız?

İHSAN GÜNAY ÇAĞRICI — OECD verileri tütünle mücadelede uçurumun iki yakasını gözler önüne seriyor: Bir yanda sigara içme oranında Avrupa ve OECD ortalamalarının üzerine çıkarak zirveyi zorlayan Türkiye, diğer yanda günlük kullanım oranını %5’in altına indirerek dünyanın ilk "dumansız" ülkesi unvanını alan İsveç..

Türkiye'de 15 yaş ve üzeri nüfusun yaklaşık %30'u tütün kullanırken, İsveç bu oranı %4,8-5 bandına çekerek tarihi bir başarıya imza attı. Sağlık Bakanlığı'nın 2024-2028 Tütün Kontrolü Strateji Belgesi ile kullanım oranını %20’ye çekmeyi ve "Tütünsüz Hayat" hedefine ulaşmayı amaçladığı bu dönemde, veriler şu can alıcı soruyu sorduruyor: İsveç imkansızı nasıl başardı ve Türkiye bu başarıyı yakalamak için hangi radikal adımları atmalı?

TÜRKİYE SİGARADA AVRUPA'NIN ZİRVESİNDE, İSVEÇ TARİHİ DİPTE

Dünya genelinde tütün kullanımıyla mücadelede iki uç örnek karşı karşıya duruyor: Türkiye ve İsveç. Türkiye, %28-30 bandındaki sigara kullanım oranıyla Avrupa’nın en yüksek tütün tüketen ülkelerinden biriyken, İsveç günlük sigara içme oranını %5’in altına (%4.8) düşürerek dünyanın ilk "dumansız" ülkesi olmayı başardı.

OECD ortalamasının çok üzerindeki bu tütün tüketimi Türkiye için ciddi bir halk sağlığı krizi oluşturmaya devam ederken, akıllardaki temel soru şu: İsveç’in başardığını Türkiye neden yapamıyor?

OECD VERİLERİ İKİ ÜLKE ARASINDA DEV BİR UÇURUM GÖSTERİYOR

Aşağıdaki tablo, iki ülkenin tütün kullanımındaki mevcut durumunu, verilerini ve hedeflerini net bir şekilde özetliyor:

Türkiye'de özellikle erkeklerde tütüne bağlı akciğer kanseri görülme sıklığı dünyadaki en yüksek oranlardan birine sahip. Buna karşın İsveç, dumanlı tütün yerine alternatif yöntemlere geçerek AB içindeki en düşük tütüne bağlı ölüm oranlarına imza atmış durumda.

İSVEÇ'İN SIRRI: SİGARAYI YASAKLAYARAK DEĞİL, SOSYAL OLARAK DIŞLAYARAK KAZANDILAR

İsveç modeli, sigarayı sadece yasal olarak değil, toplumsal normlar düzeyinde de dışlamayı başardı. Yeni nesillerin sigarayı bir statü veya alışkanlık olarak görmediği ülkede, açık alan kısıtlamaları dahi resmi cezalardan ziyade toplumsal bir uzlaşıyla uygulanıyor.

İsveç halkı, "inovasyonla dumansız gelecek" vizyonunu benimseyerek pasif etkilenimi hayatından büyük ölçüde çıkardı. Başarının temel sırrı, yeni kurallar yazmaktan ziyade, yazılan kuralları istisnasız ve tavizsiz bir şekilde hayata geçirmek oldu.

TARTIŞMALI MODEL: İSVEÇ'İN GİZLİ SİLAHI "SNUS" VE NİKOTİN POŞETLERİ

İsveç’in sigara oranlarını %5’in altına çekmesindeki en büyük etken, kullanıcıların sigarayı bırakıp ağızda eriyen "Snus" veya nikotin poşetlerine yönelmesi oldu. Halkın %22’si bu dumansız ürünleri kullanıyor ancak Dünya Sağlık Örgütü ve Türkiye bu duruma oldukça mesafeli yaklaşıyor.

Türkiye, bu tür alternatifleri "zararsızmış gibi pazarlanan endüstri yalanları" olarak nitelendiriyor ve her türlü yeni nesil tütün ürününe karşı sıkı koruyucu tedbirler uyguluyor. Ancak sahada karşılaşılan bir diğer gerçek ise bu ürünlerin ve elektronik sigaraların yasal olmamasına rağmen, yasadışı kanallardan özellikle gençler arasında yaygınlaşarak ciddi bir kayıt dışı pazar oluşturması. Bu durum, katı yasakların tüketimi tamamen bitirmek yerine, sürecin denetlenmesini zorlaştıran bir karaborsaya kapı aralayabildiğini gösteriyor.

TÜRKİYE BİR ZAMANLAR ÖRNEK ÜLKEYDİ

Aslında Türkiye bu mücadeleye yabancı değil. 2008 yılında yürürlüğe giren 5727 sayılı kanunla Türkiye, konutlar hariç tüm kapalı alanlarda tütün kullanımını yasaklayarak devrim niteliğinde bir adım atmıştı.

2018 yılında geçilen 'düz paket' uygulamasıyla tütün endüstrisinin reklam alanı tamamen daraltıldı ve paketlerin %85’i sağlık uyarılarına ayrıldı.

Türkiye, DSÖ’nün M-POWER (tütün kullanımını izleme, toplumu dumandan koruma, bırakma yardımı sağlama, zararları konusunda uyarma, reklam yasakları ve vergi artışlarını içeren 6 maddelik küresel politika paketi) tütün kontrol stratejisinin tüm kriterlerini yerine getiren dünyadaki ilk ülke olmuş ve 2013 yılında tüm dünyaya örnek gösterilmişti.

NEDEN GERİYE DÜŞTÜK? YASA VAR AMA...

Peki, o parlak dönemden bugünkü dumanaltı tabloya nasıl geldik? En büyük sorun, mevzuatın gücüne rağmen sahada denetimlerin zayıflaması.

Bugün işletmelerin "açık alan" olarak tanımladığı kış bahçelerinde kapalı alan ihlalleri sıradanlaşmış durumda. Denetim ekiplerinin sayıca yetersizliği ve yerel dinamikler, cezaların istikrarlı şekilde uygulanmasını engelliyor. Yasal olmayan nargile sunumları ve ihbar hatlarındaki aksaklıklar süreci baltalıyor.

Bir diğer etken ise ekonomik boyut. Türkiye'de sigara fiyatları üzerindeki vergi yükü çok yüksek görünse de hızlı enflasyonist ortamda sigara fiyatlarının alım gücüne oranla zaman zaman erişilebilir kalması, fiyat mekanizmasının caydırıcı gücünü zayıflatıyor.

SAĞLIK BAKANLIĞI'NIN YENİ PLANI

Türkiye, 2024-2028 Tütün Kontrolü Strateji Belgesi ile sigara kullanım oranını %30'dan %20'ye düşürmek için çok yönlü bir kuşatma başlattı. Eylem planının öne çıkan stratejik hamleler ise şöyle:

• Satış yaşı 21: Gençlik dönemindeki bağımlılık başlangıcını kırmak adına sigara satın alma yaş sınırının 18'den 21’e yükseltilmesi gündemde.
• Açık alanlarda kısıtlama: Kapalı alanların ardından, çocuk parkları, hastane girişleri, kampüsler ve plajlarda da sigara kullanımı kısıtlanıyor. Hususi araçlar ve çocuklu evler için de düzenlemeler yolda.
• Ücretsiz bırakma desteği: ALO 171 ve sigara bırakma poliklinikleri aracılığıyla vatandaşlara danışmanlık ve ücretsiz ilaç desteği sağlanmaya devam ediyor.
• Paketlerde yeni dönem: Mevcut düz paket uygulamasının ötesine geçilerek, tütün endüstrisinin reklam alanını tamamen bitirecek "standart paket" modeline geçiliyor.
• 7/24 teknolojik denetim: Yeşil Dedektör gibi mobil uygulamaların yanı sıra, güvenlik kameralarının da sigara ihlallerinde delil kabul edilmesi için hukuki altyapı kuruluyor.
• Mali bariyer: %86 seviyesindeki yüksek vergi politikası sürdürülerek, özellikle gençlerin ürüne erişimi fiyat yoluyla zorlaştırılıyor.

DİJİTAL DENETİM DÖNEMİ: YAPAY ZEKÂ SİGARA İHLALLERİNİN PEŞİNDE

Yeni stratejinin en teknolojik ayağını ise dijital denetimler oluşturuyor. Vatandaşlar mobil uygulama üzerinden 7/24 konumlu ihbarda bulunabilirken, denetim süreçlerine artık yapay zekâ entegre ediliyor.

Yeni sistemde, özellikle restoran ve kafelerin güvenlik kameralarından gelen görüntüler yapay zekâ algoritmaları tarafından taranacak. Sistem, duman yoğunluğunu, masa üzerindeki kültablalarını veya sigara içme eylemini otomatik olarak tespit edip sisteme "ihlâl kanıtı" olarak düşürecek. Ses ve görüntü kayıtlarının yasal delil sayılmasıyla birlikte, ihlallerin yoğunlaştığı bölgeler yapay zekâ haritaları üzerinden belirlenerek nokta atışı baskınlar yapılacak.

UZMAN YORUMU: SORUN YASA DEĞİL, KÜLTÜR EKSİKLİĞİ

Halk sağlığı uzmanları, Türkiye’nin kağıt üzerinde dünyanın en gelişmiş tütün karşıtı mevzuatlarından birine sahip olduğunu ancak sahada bir "toplumsal savunuculuk" eksikliği yaşandığını belirtiyor.

Uzmanlara göre tütün kullanımı sadece cezalarla ve yasaklarla bitirilemez; tütün endüstrisinin genç kuşakları hedef alan agresif dijital pazarlama taktiklerine karşı bilinçli bir toplum inşası şart. Ayrıca denetim mekanizmasının tıpkı trafikteki gibi "fahri müfettişlik" benzeri sivil katılımlarla halka yayılması kritik bir çözüm önerisi olarak öne çıkıyor.

TÜRKİYE NE ZAMAN BİR İSVEÇ OLUR?

Türkiye'nin kısa vadeli hedefi, sigara kullanım oranını %20’ye düşürmek. Ancak gerçek anlamda bir "İsveç" olabilmek, sadece strateji belgelerine yeni maddeler eklemekle mümkün değil.

Türkiye'nin önündeki asıl sınav, yasaları esnetmeden uygulamak, kapalı alan çelişkilerine göz yummamak ve dumansız bir hayatı ceza korkusuyla değil, bir yaşam kültürü ve sosyal norm olarak benimsemekten geçiyor.

SIKÇA SORULAN SORULAR

🔸Yeni sigara yasakları neleri kapsıyor?

Sağlık Bakanlığı'nın ajandasındaki yeni tütün kontrolü stratejisi; kamu binaları, AVM ve havaalanı girişlerinde "5 metre kuralı" ile kapı önü yığılmalarını önlemeyi amaçlıyor. Ayrıca çocuk parkları, hastane bahçeleri ve üniversite kampüsleri gibi açık alanlarda tütün kullanımının sınırlandırılması, kapalı alan ihlallerinde bina yöneticilerine de ceza verilmesi ve restoran/kafe denetimlerinde yapay zekâlı kamera sistemlerinin devreye alınması planlanıyor.

🔸Sigara satış yaşı 21 olacak mı?

Genç kuşaklarda bağımlılık başlangıcını ve tütüne erişimi azaltmak amacıyla, yasal sigara satın alma yaş sınırının mevcut 18 yaşından 21’e yükseltilmesi Ankara'nın tütünle mücadele strateji planında güçlü bir öneri olarak masada yer alıyor.

🔸İsveç'te sigara neden az içiliyor?

İsveç'in sigara kullanım oranını %5'in altına indirerek dünyanın ilk dumansız ülkesi olmasının arkasında iki temel faktör bulunuyor: İlki, sigara içmenin toplumsal ve kültürel bir norm olarak dışlanması; ikincisi ise dumanlı sigarayı bırakan tüketicilerin "Snus" ve nikotin poşetleri gibi duman üretmeyen alternatif ürünlere yönelmiş olmasıdır.