Çin çarptı! BYD, 1 milyar dolarlık Türkiye yatırımından vazgeçti

Fabrika kurma vaadiyle Türkiye’den büyük teşvik alan, 2,5 yıldır yüzde 40’lık ek gümrük vergiden muaf olarak 60 binden fazla araç satan Çinli BYD, Manisa yatırımını askıya aldı. Vergi avantajıyla satış rekorları kıran şirketin geri adımı, piyasada şok etkisine sebep oldu... Şirketten açıklama bekleniyor...

KAAN ZENGİNLİ - Küresel elektrikli araç pazarının en büyük oyuncularından olan Çinli otomotiv devi BYD, Türkiye’de kurmayı planladığı fabrika projesini askıya aldığını ilan etti. BYD Başkan Yardımcısı Stella Li, Londra’da Reuters’a verdiği röportajda, Türkiye’deki üretim tesisinin kurulum sürecinin durdurulduğunu ve üretime geçiş için somut bir takvim bulunmadığını ifade etti.

Şirket içi operasyonlarda öncelik sıralamasının değiştiğini vurgulayan Li, şu anki birinci önceliklerinin Macaristan pazarı olduğunu, ardından ise Avrupa genelinde Stellantis ve Volkswagen gibi üreticilerin atıl fabrikalarını devralmaya odaklanacaklarını belirtti.

VERGİSİZ SATIŞ YAPTI

Oysa BYD, geçtiğimiz yıl Türkiye hükûmeti ile Manisa’da yaklaşık 1 milyar dolar değerinde, yıllık 150 bin kapasiteli bir üretim tesisi kurulmasını içeren resmî bir anlaşma imzalamıştı. Bu imza, BYD’ye muazzam bir finansal kapı açtı. Türkiye’de normal şartlarda Çin menşeli otomobillere uygulanan yüzde 40 oranındaki (veya araç başına minimum 7.000 dolar) ek gümrük vergisi, yatırım teşvik belgesi alan BYD için tamamen sıfırlandı. Şirket, Manisa’daki sahada henüz tek bir çivi dahi çakmadan, bu teşvik sayesinde Türkiye’ye ithal ettiği Çin üretimi araçları 2,5 yıldır ek gümrük vergisi ödemeden soktu ve rakiplerine karşı ezici bir fiyat avantajı elde etti.

60 BİNİN ÜZERİNDE ARAÇ SATTI

Bu vergi muafiyeti ve teşvik avantajı, BYD’nin Türkiye pazarını domine etmesini sağladı. Kasım 2023’teki resmi girişinden bu yana BYD, Türkiye’de toplamda 60 binin üzerinde araç sattı. Marka için asıl patlama ise 2025 yılında yaşandı; sadece geçen yıl 45.537 adet araç sattı ve Türkiye pazarında kırılması güç bir rekora imza attı. Markanın lokomotifi ise yüzde 30’luk cazip ÖTV dilimiyle pazara giren şarj edilebilir hibrit Seal U DM-i modeli oldu. Kısacası Çinli dev; teşviki aldı, 2,5 yıl boyunca ek vergisiz ithalat yapıp pazar lideri oldu ve ‘vazgeçtim’ dedi.

CHERY’NİN YATIRIMI MUALLAKTA

Çinli markaların ‘yatırım vaadiyle pazar kapma’ strateji BYD ile sınırlı değil. Benzer şekilde Samsun’da 1 milyar dolarlık dev bir elektrikli araç ve parça fabrikası kuracağını açıklayan diğer bir Çinli otomotiv devi Chery’nin yatırımı da tamamen muallakta kaldı. Cumhurbaşkanlığı seviyesinde duyurulan Samsun projesinde henüz somut hiçbir adım atılmadı. Kulislerde Chery’nin de rotayı Türkiye dışına çevirdiği yüksek sesle konuşuluyor.

YÜKLÜ CEZA ÖDEYEBİLİR

Hukukçular, mevcut yatırım teşvik mevzuatı ve vergi kanunları ışığında; BYD’nin söz konusu fabrika yatırımından resmî olarak vazgeçmesinin şirketi ağır mali ve hukuki yaptırımlarla karşı karşıya bırakacağını ifade ediyor. Hukukçular konuyla ilgili şöyle diyor:

Devletin yatırımcılara sunduğu teşvikler hukuki niteliği itibarıyla şarta bağlı olduğundan, yatırımın gerçekleşmemesi hâlinde Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Yatırım Teşvik Belgesi’ni tek taraflı olarak iptal eder ve şirketin hukuki koruma zırhı ortadan kalkar. Şarta bağlı muafiyetin hükümsüz kalması kuralı gereğince, belgenin iptaliyle birlikte BYD’nin bugüne kadar Türkiye’ye ithal ettiği 60 bini aşkın araç için yararlandığı yüzde 40’lık ek gümrük vergisi muafiyeti geçersiz hâle gelir ve idare bu milyarlarca liralık vergiyi geriye dönük rücu işlemiyle talep eder. Üstelik 213 Sayılı Vergi Usul Kanunu uyarınca idare sadece ana parayı istemez, yüksek oranlı gecikme zammı işletir, haksız vergi avantajı kullanımı nedeniyle vergi ziyaı cezası keser ve tahsis edilen arazileri derhâl geri alır. Ancak hukuken devletin alacağını cezasıyla tahsil etmesi emredilse de fiilî tahsilat süreci zorludur; zira BYD gibi küresel bir şirketin yaptırımları kayıtsız şartsız ödemek yerine, mücbir sebep veya ekonomik öngörülemezlik argümanlarıyla uluslararası tahkim yollarına başvurması ve meselenin uzun yıllar sürecek çetin bir uluslararası hukuk davasına dönüşmesi kaçınılmaz olacaktır.

VERGİ KAYBI 500 MİLYON DOLAR

LenaCars Genel Müdürü Selçuk Nazik, araç başına 7.500 ila 11 bin dolar vergi kaybı hesaplandığını, toplam kaybın 500 milyon dolara yaklaşabileceğini belirtti. Nazik, araçların Çin'den gelmesi durumunda vergi ve lojistik maliyetlerinin etkisiyle fiyatlarda yüzde 25 ila 30 artış görülebileceğini söyledi.

BAKANLIKTAN AÇIKLAMA

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı yetkilileri tarafından, BYD firmasının Türkiye'deki üretim tesisi kurulumuna yönelik yatırım sürecine ilişkin yapılan açıklamada, firma ile yapılan yatırım anlaşması ile yükümlülüklerin geçerli olduğu belirtildi. Tüm süreçlerin resmi usüllere uygun olarak yürütüldüğünü açıklayan bakanlık yetkilileri, yatırımların tamamlanmaması durumunda, firmaların elde ettikleri teşvikleri, ilgili yasal düzenlemeler ile sundukları taahhüt ve teminatlar kapsamında geri ödemekle yükümlü olduğuna dikkat çekti.

Ayrıca, yerli ve yabancı hiçbir firmanın herhangi bir ayrımcılığa tabi tutulmadığı, kuralların herkes için geçerli olduğu, tüm süreçlerde kamunun çıkarlarının güçlü şekilde teminat altına alındığı ifade edildi.