'Hem güldük hem öldük'

Büyük savaşın propaganda yüklü karikatürleri bir sergiyle ortaya döküldü. Küratör İzzettin Çalışlar “Diğer liderlerin aksine Enver Paşa’nın karikatürü alaycı bir şekilde çizilmemiş” diyor.

Murat Öztekin

Birinci Dünya Savaşı, tarihte görülen en büyük cephe savaşlarından biriydi. Ama harpte, sıra dışı bir cephe daha vardı: Karikatür… Savaşın renkli gibi görünen ama aslında “kara” olan yüzü, gazete ve mecmualarda yer almıştı. 100 sene önce dünyayı büyük bir yıkıma götüren büyük savaşta neşredilen o karikatürler tozlu sayfalardan çıktı. Fransız Kültür Merkezinde açılan “Yüz Yıl Sonra Çizgilerin Savaşı” adlı sergi I. Dünya Savaşı esnasında Avrupa basınında çıkan birbirinden enteresan karikatürleri bir araya getiriyor.
Ondan fazla ülkeden 73 eserin görülebildiği sergideki karikatürlerin son mesajı ise “Güldük ama sonunda hepimiz öldük” oluyor.
Sorularımızı cevaplayan serginin küratörlerinden İzzettin Çalışlar “Bu sergi karikatürlerden meydana geliyor ama bir mizah sergisi değil. Burada karikatürün tarih içerisinde siyasileşmesine şahitlik ediyoruz” diyor.

DÖRT SENEDE DEĞİŞİR HER ŞEY…
Birinci Dünya Savaşı’nın insanlığın karşı karşıya kaldığı ilk global facia olduğunun altını çizen Çalışlar “Daha emekleme safhasında olan karikatür sanatı, 4 yıllık I. Dünya Savaşı müddetince propaganda fonksiyonu üstlendi. Bu salt propaganda sebebiyle itici bulunacak eserler ortaya çıktı. Karikatür ise bir sanat dalı olarak darbe yedi. 1914-1918 yılları arasında, karikatür sanatında meydana gelen değişim herhâlde başka bir dönemde yaşanamamıştır” ifadelerini kullanıyor.

SAVAŞIN RESMİ
O dönemde neşredilen karikatürleri değerlendiren İzzettin Çalışlar, şunları anlatıyor: Harpteki her iki taraf da kendini yüceltirken karşısındakini aşağılamış. Savaşın başlangıcında müttefik olmanın ne kadar büyük bir güç getirdiği üzerine karikatürler yapılmış. İttifakların değiştiği zamanlarda ihanet üzerine karikatürler çizilmiş. İşler ciddileşip cepheler, iki taraf için de mezara dönmeye başladığında, kazanan da çok mutlu bir görüntü çizememiş. Bu defa karikatürler de insanlar yerine iskeletler yer almış. Karikatüristler de hukuka çağrıda bulunmaya başlamış.

ENVER PAŞA’YA İLTİMAS GEÇMİŞLER

Sergide yer alan eserler arasında en makul çizileni Enver Paşa’nın karikatürü… Küratör İzzettin Çalışlar bu durumu şöyle izah ediyor: Aslında karikatürlerde düşman tarafının lideri acımasız bir şekilde tasvir edilmiş. Ama ittifaklara çekilmek istenen liderler hususunda dikkatli davranılmış. Bu yüzden Enver Paşa’nın karikatürü alaycı bir şekilde çizilmemiş. Osmanlı padişahları ise abartılı bir oryantalizmle resmedilmiş. Bu karikatürlere bakınca “İnsaf yahu!” diyorsunuz.