Çocuğunuzun oyunlarına dikkat! Hastalıkların ilk işareti olabilir

Oturması, yürümesi, konuşması, oyun kurması, çevresine verdiği tepkiler… Çocuğun günlük hayatındaki küçük ayrıntılar gelişimi hakkında önemli ipuçları verebilir. Fizyoterapist Canan Darıcı Mehlepçi, “Büyüyünce düzelir” diyerek beklemek yerine çocuğun gelişiminin takip edilmesini önerirken, erken değerlendirmenin hastalık etiketi koymak değil, çocuğun ihtiyacını zamanında fark etmek anlamına geldiğini söyledi.

Ziyneti KOCABIYIK- Çocuğun oturması, yürümesi, koşması, konuşması, oyun oynaması ve çevresine verdiği tepkiler, gelişimi hakkında önemli ipuçları veriyor. Fizyoterapist Canan Darıcı Mehlepçi, “Büyüyünce geçer” diyerek beklemek yerine çocukların günlük hayat içinde dikkatle izlenmesini önerdi.

Çocuğunuz yaşıtları gibi koşamıyor, merdiven çıkarken zorlanıyor, sık sık düşüyor, kalem tutmakta güçlük çekiyor, oyuna katılmıyor ya da bazı seslere ve dokunuşlara yaşıtlarından çok farklı tepki veriyorsa bunu sadece "geç gelişiyor" diye değerlendirmeyin. Her çocuk aynı hızda gelişmese de bazı farklılıklar erken fark edildiğinde çocuğun hayatını kolaylaştıracak desteklere daha erken başlanabiliyor.
Fizyoterapist Canan Darıcı Mehlepçi, çocukların gelişimindeki en önemli göstergelerin yalnızca boy ve kilo olmadığını belirterek, hareketlerin, oyunların, günlük becerilerin, iletişimin ve çevreye verilen tepkilerin de yakından izlenmesi gerektiğini söyledi.

“Her çocuğun gelişim süreci kendine özgü. Ancak aile çocuğunda belirgin bir farklılık gözlemliyorsa ‘biraz daha büyüsün, düzelir’ diye beklemek yerine değerlendirme yapılmasını önemsiyoruz” diyen Mehlepçi, erken fark etmenin çocuğun ihtiyacı olan desteğe zamanında ulaşabilmesi açısından önemli olduğunu vurguladı.

SÜREKLİ DÜŞÜYOR, YAŞITLARI KADAR HAREKET EDEMİYORSA

Çocuklarda en sık dikkat çeken gelişimsel farklılıkların başında hareket ve motor becerilerle ilgili sorunlar geliyor. Oturma, emekleme, ayağa kalkma, yürüme, koşma, zıplama ve merdiven çıkma gibi beceriler çocuğun motor gelişimi hakkında fikir verebiliyor.

Bir çocuğun belirgin şekilde sık düşmesi, hareketlerden kaçınması, koşarken yaşıtlarına göre çok zorlanması, bir tarafını diğerinden belirgin şekilde farklı kullanması veya bedenini hareket ettirmekte zorlanması değerlendirilmesi gereken durumlar arasında yer alıyor.

Bu tür belirtiler; gelişimsel koordinasyon güçlüğünden kas ve sinir sistemiyle ilgili sorunlara, duruş bozukluklarından bazı nörogelişimsel durumlara kadar farklı nedenlerle ortaya çıkabiliyor. Bu nedenle tek bir belirti üzerinden hastalık tanısı koymak yerine çocuğun bütün gelişiminin değerlendirilmesi gerekiyor.

KALEMİ TUTMAK BİLE ÖNEMLİ BİR İPUCU

Gelişim yalnızca koşmak ve zıplamakla sınırlı değil. Çocuğun küçük hareketleri yapabilmesi de önemli. Kalem tutmak, makas kullanmak, düğme iliklemek, ayakkabı bağlamak, kaşık kullanmak, oyuncakları bir araya getirmek gibi beceriler ince motor gelişimin göstergeleri arasında bulunuyor.
Mehlepçi, çocuğun yaşına uygun günlük işlerde sürekli ve belirgin şekilde zorlanmasının da gözden kaçırılmaması gerektiğini belirterek, “Çocuğun yalnızca yapamadıklarına değil, yapabildiklerine de bakıyoruz. Hangi becerileri bağımsız yapabiliyor, hangilerinde desteğe ihtiyaç duyuyor, önemli olan bunları görmek” dedi.

“OYUNCAKLA OYNAMIYOR” DEYİP GEÇMEYİN

Çocuğun gelişimini anlamanın en doğal yollarından biri de oyununu izlemek. Oyuncakları nasıl kullandığı, taklit edip etmediği, oyun kurup kurmadığı, ailesiyle veya diğer çocuklarla etkileşime girip girmediği önemli ipuçları verebiliyor.

Çevresine ve insanlara ilgisinin belirgin şekilde az olması, göz teması ve iletişimde güçlük, yaşıtlarıyla oyuna katılmama, tekrarlayıcı oyun davranışları veya iletişim becerilerinde belirgin gecikme gibi durumlar nörogelişimsel değerlendirme gerektirebiliyor.
Bu belirtilerin otizm spektrum bozukluğu, gelişimsel dil ve iletişim güçlükleri, dikkat ve davranış sorunları gibi farklı durumlarla ilişkili olabileceğini belirten Mehlepçi, “Bir belirti görmek tanı koymak anlamına gelmez. Önemli olan çocuğun ihtiyacını zamanında anlamaktır” dedi.

SESE, DOKUNMAYA, HAREKETE AŞIRI TEPKİ VERİYORSA

Bazı çocuklar yüksek seslerden çok rahatsız olabilir, bazıları ise seslere beklenenden daha az tepki verebilir. Kıyafetinin etiketine tahammül edemeyen, saçının kesilmesinden aşırı rahatsız olan, dokunulmaktan kaçınan veya sürekli hareket etmek isteyen çocuklarda da duyusal özelliklerin değerlendirilmesi gerekebiliyor. Mehlepçi, ses, dokunma, hareket ve farklı duyusal uyaranlara verilen tepkilerin çocuğun günlük hayatını etkileyip etkilemediğine bakılması gerektiğini söyledi.

KONUŞMA KADAR ANLAMASI DA ÖNEMLİ

Çocukların gelişiminde bilişsel ve iletişimsel becerilerin de takip edilmesi gerekiyor. Yaşına uygun kelimeleri kullanmama, söyleneni anlamakta belirgin güçlük, basit yönergeleri takip edememe, iletişim kurmak için jest ve mimikleri yeterince kullanmama gibi durumlar değerlendirilmesi gereken işaretler arasında bulunuyor.

DEĞERLENDİRMEK HASTALIK TEŞHİS ETMEK DEĞİL

Ailelerin çocuklarını değerlendirmeye götürmekten çekinmemesi gerektiğini vurgulayan Mehlepçi, bunun çocuğa hemen bir tanı veya etiket konulacağı anlamına gelmediğini söyledi. “Bazen aileye ‘Çocuğunuz gelişim yolunda, şu anda desteğe ihtiyacı yok’ demek de değerlendirme sürecinin bir sonucudur” diyen Mehlepçi, değerlendirmenin asıl amacının belirsizliği ortadan kaldırmak ve çocuğun ihtiyaç duyduğu desteği doğru zamanda belirlemek olduğunu ifade etti.

ERKEN MÜDAHALE ÇOCUĞU DEĞİŞTİRMEK DEĞİL

Erken müdahalenin çocuğu belirli bir kalıba sokmak anlamına gelmediğinin altını çizen Mehlepçi, “Biz çocuğu değiştirmeye çalışmıyoruz. Onun güçlü yönlerini destekleyerek, ihtiyaç duyduğu alanlarda gelişimine eşlik ediyoruz” dedi. Erken destek; çocuğun hareket becerilerinin geliştirilmesinden günlük işlerini daha bağımsız yapmasına, oyun ve sosyal hayata katılımının artırılmasından iletişim becerilerinin desteklenmesine kadar geniş bir alanı kapsayabiliyor.

İZLEYİN AMA KIYASLAMAYIN

Burada da önemli olan çocuğu başka çocuklarla yarıştırmak değil, kendi gelişimindeki ilerlemeyi izlemek. Daha önce yaptığı bir beceriyi kaybetmesi ise özellikle dikkat edilmesi gereken bir durum olarak öne çıkıyor.

Canan Mahlepçi’nin ailelere önerisi ise çocuğu başkalarıyla karşılaştırmak yerine kendi gelişim yolculuğunu takip etmek. “Çocuğumuz neden diğer çocuklar gibi değil?” sorusu yerine “Çocuğumuz bugün nerede ve onun gelişimini nasıl destekleyebiliriz?” sorusunun sorulmasını öneren Mehlepçi, erken fark etmenin bir yarış olmadığını belirtti.

Çünkü çocuklukta görülen her farklılık bir hastalık olmadığı gibi, her gecikmeyi "nasıl olsa büyüyünce geçer" diyerek beklemek de doğru değil. Uzmanlara göre en doğru yaklaşım, çocuğun gelişimini günlük hayat içinde izlemek, belirgin ve sürekli bir farklılık görüldüğünde profesyonel değerlendirme istemek ve çocuğun güçlü olduğu alanlardan yola çıkarak ihtiyaç duyduğu desteği zamanında sağlamak.

İLK 5 YAŞTA ÇOCUKTAN NELER BEKLENİR?

Her çocuk farklı hızda gelişir. Aşağıdaki beceriler kesin bir “sınav listesi” değil, ailelerin gelişimi takip ederken kullanabileceği genel işaretlerdir.

1 YAŞ: Desteksiz oturabilme, ayağa kalkmaya çalışma, emekleme veya farklı şekillerde hareket ederek çevresini keşfetme, basit sesler çıkarma, ismine ve çevresindeki kişilere tepki verme beklenir.
2 YAŞ: Yürüme ve koşmanın gelişmesi, merdivenleri destekle çıkabilme, basit oyunlar oynama, birkaç kelimeyi bir araya getirmeye başlama, basit yönergeleri anlama ve çevresindekilerle iletişim kurma önemlidir.
3 YAŞ: Daha rahat koşma ve zıplama, merdivenleri daha bağımsız kullanma, kalemle basit şekiller çizebilme, kısa cümlelerle konuşma, hayali oyunlar kurma ve yaşıtlarına ilgi gösterme beklenir.
4 YAŞ: Tek ayak üzerinde kısa süre durabilme, top atıp yakalamaya çalışma, bazı giyinme becerilerini bağımsız yapma, daha anlaşılır konuşma, hikâye anlatma ve oyun sırasında sıra bekleme gibi sosyal becerilerin gelişmesi beklenir.
5 YAŞ: Koşma, zıplama ve tırmanma gibi hareketlerde daha iyi koordinasyon, kalem ve makas gibi araçları daha kontrollü kullanma, günlük işlerde daha fazla bağımsızlık, anlaşılır konuşma, kurallı oyunlara katılma ve basit problem çözme becerilerinin gelişmesi beklenir.

Bir becerinin biraz geç kazanılması tek başına hastalık anlamına gelmez. Ancak çocuk belirgin şekilde zorlanıyorsa, gelişiminde uzun süreli bir duraklama varsa veya daha önce kazandığı bir beceriyi kaybediyorsa “biraz daha büyüsün” demeden çocuk doktoru ve ilgili uzmanlardan değerlendirme istemek önemlidir.