Humeyni'den Hamaney'e dünya bu rejimi konuşuyor! İran devrimi nasıl oldu?

ABD ile İsrail'in saldırılarıyla başlayan İran savaşı, ülkenin dini lideri Ali Hamaney'in öldürülmesiyle dünya gündemine oturdu. Kendine mahsus bir rejim modeliyle idare edilen İran'da "molla rejimi çöküyor mu?" sorusu tartışılıyor. Peki 40 yıl önce bu rejim nasıl ve kimler tarafından kurulmuştu?

Kaydet

ALİ TÜFEKÇİ - İsrail ve ABD'nin İran'a saldırması dünya gündeminin merkezine yerleşti.

Yakın zamanda şiddetlenen ilişkiler büyük devletlerin araya girmesiyle yatışır gibi olsa da son saldırılar bütün bu süreçleri sıfıra indirdi.

ABD ve İsrail’in ortak düzenlediği operasyonda İran dini lideri Ayetullah Ali Hamaney öldürüldü.

Eski devrik İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi’nin oğlu sürgündeki Rıza Pehlevi de rejimin yıkılması için sokak çağrısı yaptı. Halkı ABD ve İsrail güçlerine destek vermeye çağırdı.

Hamaney'in ölümü sonrasında İran'da rejimin gidişatı da tartışma konusu oldu.

Peki Hamaney'e gelmeden önce İran rejimi nasıl kurulmuştu?

ÖNERİLEN HABERLER

DÜNYA

Suikastlarla anılan ülke İran! Dini lideri, cumhurbaşkanı, nükleer fizikçisi, komutanı... Hepsi aynı şekilde öldürüldü

ADIM ADIM İHTİLAL

Gazete arşivlerine baktığımızda İran devriminin kuruluşu şekli bugünkü kaotik manzarayı anlamamız için önemli bilgiler veriyor.

Uzmanlar İran’da 1979 Devrimi'ne giden süreci, sadece dini bir hareket değil; ekonomik hoşnutsuzluk, siyasi baskı ve Batı karşıtlığının birleştiği karmaşık bir sosyal bir patlama olarak tarif ediyor.

Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin "Ak Devrim" adını verdiği modernleşme hamleleri, Şii toplum yapısını ve din adamlarını rahatsız ederken, otoriter tutumu da seküler muhalefeti kendine karşı birleştirdi.

Yoğun protesto ve grev dalgalarının sonucu olarak devrim şartları oluştu.

1970’lerdeki petrol geliri patlaması, plansız harcamalar nedeniyle büyük bir enflasyona ve köylerden şehirlere devasa göçlere sebep oldu.

Şehir çeperlerinde yaşayan bu kitleler, devrimin insan gücünü oluşturdu.

Şah’ın gizli servisi SAVAK’ın muhaliflere yönelik sert işkence ve infazları da halkın öfkesini en üst seviyeye çıkardı.

Humeyni aleyhine bir gazetede çıkan hakaret dolu yazı sonrası Ocak 1978'de patlak veren "Kum Olayları" da devrimin temellerini atan hadiselerin başında sayıldı. Öğrenci protestoları ve bu protestolarda dökülen kan, 40 günlük yas ritüelleriyle (erbaîn) devasa bir döngüye dönüştü.

Kara Cuma olarak tarihe geçen, Jale Meydanı'nda askerlerin göstericilere ateş açması, barışçıl çözüm yollarını tamamen kapattı.

16 Ocak 1979’da Şah ülkeyi terk etti. 1 Şubat 1979’da ise Ayetullah Humeyni, Paris’teki sürgününden Tahran’a bir kahraman gibi döndü.

Humeyniden Hamaneye dünya bu rejimi konuşuyor! İran devriminin ilk günleri

"32 KİLOMETRELİK ENGEL"

Humeyni'nin gelişi 1 Şubat 1979 tarihli Türkiye gazetesi manşetinden şöyle duyurulmuştu:

15 yıl süren sürgünlük müddeti boyunca İran’daki Şah yönetimine karşı mücadelesinden caymayan İranlı Şii lider Ayetullah Humeyni, 1 Şubat Perşembe günü TSİ 08.30’da Tahran Mehrabad Havalimanı’na inmiştir. Humeyni’yi taşıyan uçak Mehrabad Havalimanı’na indiğinde, buraya pek uzak olmayan tüm çevrede milyonlarca İranlı dinî lideri selamlamaya başlamıştır.

"Mehrabad Havalimanı ile buraya 32 kilometre uzaklıkta bulunan Behişt-i Zehra Mezarlığı arasında ilerleyecek kortejin başında Humeyni bulunacak ve milyonlarca kişi kendisini selamlayacaktır. Kendilerine “sivil polis” denilen ve Humeyni’yi koruma görevini gönüllü olarak üstlenen binlerce kişinin el ele tutuşarak 32 kilometrelik gerçek bir engel oluşturduğu ve bu görevlilerin kollarına yeşil bant taktıkları görülmüştür."

İRAN DEVRİMİ VE MOLLA REJİMİNİN KURUCU KADROSU

İran Devrimi başlangıçta sadece Şii mollaların değil; seküler grupların (liberal, milliyetçi ve sosyalist) ortak ittifakıydı. Ancak süreç sonunda güç Humeyni ve ekibinin elinde toplandı.

İran'da bugünkü yapının temellerini atan kadro şu isimlerden oluşuyordu:

Ayetullah Humeyni: Devrimin ideolojik lideri ve ilk "Dini Lider". 1989'da ölümüne kadar ülkeyi yönetti.
Mehdi Bezirgan: Devrimin geçici hükümetinin ilk Başbakanı. Liberal çizgideki Bezirgan, radikalleşme ve elçilik baskını sonrası istifa etti.
Ali Şeriati: "Devrimin ideoloğu" sayılan sosyolog, yazar. Modernist Şiilerden olan Şeriati, İslami konularla Marksist söylemleri sentezledi. Devrimden kısa süre önce (1977) öldü, ancak fikirleri gençleri isyana teşvik etmeye devam etti. Bugün de Şeriati'nin kitapalrı İran propagandasının araçları arasında kullanılmaktadır.
Ayetullah Beheşti: İslam Cumhuriyeti Partisi'nin kurucusu ve devrimin "stratejisti". 1981'de bir bombalı saldırıda hayatını kaybetti.
Ebulhasan Banisadr: İran'ın ilk Cumhurbaşkanı. Humeyni'ye yakındı ancak seküler görüşleri vardı. Humeyni ile ters düşünce azledildi ve Fransa'ya kaçtı.
Hüseyin Ali Montazeri: Humeyni'nin halefi olarak görülüyordu, devrimin önemli fıkıhçılarındandı. İnsan hakları ihlallerini eleştirdiği için ev hapsine alındı ve dışlandı.

BÜYÜK TEMİZLİK

Devrimin hemen ardından "Büyük Temizlik" süreci başladı. Şah döneminin generalleri, bürokratları ve ardından devrime destek veren solcu/liberal gruplar (Halkın Mücahitleri, Tudeh vb.) tasfiye edildi.

1979 sonundaki referandumla "Velayet-i Fakih" esasına dayalı yeni anayasa kabul edilerek bugünkü rejimin yapısı resmileşti.

Editör : ALİ TÜFEKÇİ