Meclis, dünyadaki çocuk adalet sistemlerini mercek altına aldı: Cezalandırmak değil eğitmek esas!

TBMM’nin taslak raporuna göre; erken müdahale ve rehabilitasyon odaklı programlar sayesinde, incelenen ülkelerde çocuk tutuklama oranları tarihî dip seviyeye geriledi.

TBMM Suça Sürüklenen Çocukları Araştırma Komisyonu’nun taslak raporunda, çocuk adalet sistemlerine ilişkin uluslararası uygulama örnekleri karşılaştırmalı olarak incelendi. İngiltere, ABD, İspanya ve Almanya’nın çocuk adaleti alanındaki yasal düzenlemeleri, kurumsal yapıları, önleme programları ve istatistiksel verilerine yer verildi.

Raporda yer alan değerlendirmelerden bazıları şöyle:

“ÇOCUK ÖNCELİKLİ” YAKLAŞIM

İNGİLTERE: Batı Avrupa’daki en düşük cezai sorumluluk yaşı olan 10 yaş sınırını uygulamasına rağmen son yıllarda “Çocuk Öncelikli” (Child First) yaklaşımına yöneldi. Bu yaklaşımın temelinde çocukların öncelikle gelişimsel ihtiyaçları bulunan bireyler olarak görülmesi, olumlu kimlik gelişiminin desteklenmesi, çocuklarla iş birliği yapılması ve resmi yargı süreçlerinden mümkün olduğunca uzak tutulmaları yer alıyor. Sistemin koordinasyonu, Adalet Bakanlığı'na bağlı bağımsız bir kuruluş olan Gençlik Adalet Kurulu tarafından yürütülüyor. Yerel düzeyde faaliyet gösteren yaklaşık 155 çok kurumlu gençlik adalet ekibinde polis, eğitim, sağlık, sosyal hizmet ve denetimli serbestlik temsilcileri birlikte çalışıyor. 2024 yılında açılan ilk “Güvenli Okul” modeliyle eğitim odaklı yeni bir yaklaşım sunuluyor. 12-18 yaş grubundaki çocuklara eğitim, rehabilitasyon ve güvenlik hizmetlerini aynı çatı altında sunma hedefleniyor. Öte yandan İngiltere’de çocuk adalet sistemine ilk kez dahil olan çocuk sayısı son on yılda yüzde 65 azalarak yaklaşık 8 bin 100’e geriledi. Günlük ortalama çocuk gözaltı nüfusu ise 418 ile tarihi düşük seviyeye indi.

CEZA YAŞI EYALETLERE GÖRE DEĞİŞİYOR

ABD: Çocuk adalet sistemi, eyaletler arasında önemli farklılıklar gösteriyor. Ulusal düzeyde asgari cezai sorumluluk yaşı bulunmuyor. Bazı eyaletlerde yasal alt sınır belirlenmezken, belirlenen eyaletlerde bu yaş 7 ile 13 arasında değişiklik gösteriyor. Buna karşın gençlik tutuklamalarında son otuz yılda yüzde 75’i aşan bir düşüş yaşandı. Terapi ve aile temelli müdahale programları ön plana çıkıyor. Florida eyaletinde uygulanan tutuklama öncesi yönlendirme programları yalnızca bir yıllık dönemde yaklaşık 10 bin genci resmi kovuşturma süreçlerinden uzaklaştırdı.

UZLAŞMA VE EKİPLER SİSTEMİN MERKEZİNDE

İSPANYA: Eğitim ve yaptırımı kapsayan karma bir model uygulanıyor. Ülkede cezai sorumluluk yaşı 14. Uzman çocuk mahkemeleri, disiplinler arası teknik ekipler ve fail-mağdur uzlaştırma sistemin temel unsurları arasında yer alıyor. Ayrıca her okulda bir refah ve koruma koordinatörü atanması mecburi. Şiddet olaylarının bildirilmemesi suç olarak tanımlanıyor.

AMAÇ CEZALANDIRMAK DEĞİL EĞİTMEK

ALMANYA: Avrupa’nın en gelişmiş refah ve eğitim odaklı çocuk adalet sistemlerinden birine sahip. Sistemin temelini oluşturan “Erziehungsgedanke” yani “eğitim düşüncesi” ilkesine göre çocuk adaletinin temel amacı cezalandırmak değil, çocuğun gelişimini desteklemek ve yeniden topluma kazandırılmasını sağlamak olarak tanımlanıyor. Almanya'da asgari cezai sorumluluk yaşı 14 olarak uygulanırken, 14 yaş altındaki çocuklar ceza sorumluluğu dışında tutuluyor. 14-18 yaş grubunda çocuk hukuku doğrudan uygulanırken, 18-21 yaş aralığındaki genç yetişkinler de gelişim düzeyleri dikkate alınarak belirli koşullar altında çocuk hukuku kapsamında değerlendirilebiliyor.

ORTAK NOKTA: ERKEN MÜDAHALE VE YÖNLENDİRME

Taslak raporda, dört ülkede de uzun vadede çocukların kapalı kurumlarda tutulma oranlarının önemli ölçüde azaldığına işaret edilerek, yönlendirme mekanizmaları ve erken müdahale programlarının çocuk suçluluğunun önlenmesinde etkili uygulamalar olarak öne çıktığı değerlendirildi.