Dünya 5’ten Büyüktür: Slogan mı, geleceğin yeni haritası mı?

Ekran başında olduğunuzu hayal edin...

Bir lider Birleşmiş Milletler kürsüsüne çıkıp o meşhur yeşil mermerin arkasından konuşmaya başladığında genelde ne yaparız?

Çoğumuz elimizde kumanda haber kanallarında gezinir, satır aralarına bakar, o günün sıcak gelişmelerine, günlük siyasi polemiklere ya da ertesi gün atılacak manşetlere odaklanırız.

Hele ki gündemi saniye saniye değişen bir dünyada yaşıyorsanız, dikkatinizi uzun vadeli meselelere odaklamak pek kolay olmaz.

Oysa diplomasi ve devlet aklı dediğimiz o derin mekanizma, anlık cümlelerle veya salondaki alkışın desibeliyle okunmaz. O cümlelerin hangi dünya tasavvuru içinden kurulduğuna, arka planda nasıl bir satranç tahtasının kurgulandığına bakmak gerekir. Cumhurbaşkanımız Sayın Recep Tayyip Erdoğan’ın BM Genel Kurulu’nda yaptığı o tarihî konuşmayı da tam olarak bu mercekle, o geniş açılı lensle okumak zorundayız. Zira karşımızda sadece Gazze’de yaşanan o tarifsiz insanlık dramına ya da BM’nin hepimizin kanıksadığı çaresizliğine değinen bir metin yoktu.

Meselenin özü çok daha derin, çok daha sistemik bir çöküşe işaret ediyordu. 1945’te, yıkıcı bir savaşın kanlı enkazı üzerine aceleyle kurulan bu uluslararası düzen, 21. yüzyılın o devasa, karmaşık ve çok kutuplu dünyasını daha ne kadar sırtında taşıyabilir?

Gerçek devlet aklı...

Yıllardır kulaklarımızda çınlayan, artık neredeyse hepimizin ezbere bildiği o meşhur ifadeyi hatırlayalım: “Dünya 5’ten Büyüktür.”

Gelin birbirimize karşı dürüst olalım; çoğumuz zaman zaman bu cümleyi sadece başarılı bir diplomatik slogan, uluslararası toplantılarda salonu dalgalandıran retorik bir çıkış gibi görme eğilimine giriyoruz. “Evet, çok doğru söylüyoruz ama kimse dinlemiyor ki” hissiyatına kapılıyoruz. Ama gerçek bir devlet aklı, kitleleri coşturmakla vakit kaybetmez; o sloganın arkasında yatan, dünyayı sarsan jeopolitik dip dalgasını herkesten önce görür. Şöyle bir etrafımıza, haritaya alıcı gözüyle bakalım. Bugünün dünyası gerçekten 1945’in dünyası mı? Tabii ki değil. Ekonomik ağırlık her geçen gün Batı’dan Doğu’ya doğru kayıyor. Asya’nın durdurulamaz devasa yükselişi, Afrika’nın uyanan muazzam demografik potansiyeli, haritaları yeniden çizen yeni ticaret koridorları ve elbette ki devletler arası rekabetin tam kalbine oturan teknoloji... Her şey kökten değişti. Fakat trajik ve garip bir şekilde, dünyanın geleceğini belirleyen, savaşlara ve barışlara karar veren ana mekanizma hâlâ o “kutsal 5’linin” statükocu vesayeti altında.

İşte Türkiye’nin yıllardır bıkmadan usanmadan dile getirdiği o sistemsel itiraz tam da bu noktada düğümleniyor. Yeni dünyanın yapay zekâyla, iklim krizleriyle ve asimetrik savaşlarla boğuşan sorunları, sırf nükleer gücü var diye kimseye hesap vermeyen ayrıcalıklı ülkelerle yönetilemez. Sayın Erdoğan’ın konuşmasındaki “190’dan fazla ülkenin iradesinin 5 ülkenin keyfine bağlı olduğu bir yapı ne adildir ne de güven tesis edebilir.”

Çok haklı ve yıkıcı bir soru değil mi? Adalet duygusunu kaybeden bir sistem, önce vicdanlarda güvenilirliğini, sonra da masadaki meşruiyetini yitirir. Bugün uluslararası arenada soluduğumuz o boğucu hava, tam olarak bu meşruiyet krizinin ta kendisidir.

Gazze’nin konuşmada bu kadar sarsıcı bir yer tutmasının sebebi de budur. Gazze sadece inanç ortaklığımızla veya vicdani bir sorumlulukla açıklanacak bir mesele değil; aynı zamanda mevcut uluslararası sistemin kanlı bir 'iflas belgesi'dir. Dünyanın gözleri önünde, cep telefonu kameralarından canlı yayınlanan felaketler yaşanırken karar alamayan, veto oyunlarıyla milyonların hayatıyla, istikbaliyle oynayan bir mekanizmanın günahı sadece o tetiği çekenlerde midir? Bu feryat sadece Filistin ile sınırlı da değil; Ukrayna’dan Suriye’ye, Kafkasya’dan Doğu Akdeniz’e kadar uzanan devasa kriz coğrafyası aynı fay hattı üzerinde duruyor...

Konuşmanın stratejik omurgası

Burada, çoğumuzun gözden kaçırdığı çok ince ama kritik bir ayrım var: Günlük siyaset ile devlet aklı arasındaki uçurum... Günlük siyaset bugünkü krizin alevine kilitlenir, anlık tepkiler verir, sosyal medyadaki yankıyı hesaplar. Günlük siyaset kimin mikrofonlara ne söylediğiyle ilgilenirken; devlet aklı, o sözün hangi küresel güç dengesi içinde söylendiğini tartar ve o krizin külünden yarın nasıl bir güç mimarisi doğacağını düşünür. O yüzden BM konuşmasını salt bir “Filistin konuşması” diye özetlemek, fotoğrafın bütününü eksik bırakmaktır. Filistin o konuşmanın kanayan vicdanıysa, küresel sistem eleştirisi ve BM reformu o konuşmanın stratejik omurgasıdır. Güçlü olanın hukukunun farklı işlediği, insan hayatının coğrafyaya göre fiyatlandığı bir sistem ayakta kalamaz.

İşin görünmeyen ama bence en stratejik kısımlarından biri de bağlantısallık. Fark ettiniz mi bilmiyorum ama artık 21. yüzyılda küresel güç, sadece deponuzdaki tank sayısıyla ölçülmüyor. Yeni dünyada güç; yolların, veri ağlarının, enerji hatlarının, devasa ticaret koridorlarının neresinde durduğunuzla ölçülüyor. Türkiye bugün; Irak'tan Körfez'e uzanan Kalkınma Yolu’yla, Asya'nın kalbine giden Türk Devletleri Teşkilatı’yla, Karadeniz’den Doğu Akdeniz’e uzanan hamleleriyle aslında şunu söylüyor: “Biz sadece krizlerin kapısına dayandığı bir mağdur değil; aynı zamanda çözümü üreten, masayı kuran ve yolları birleştiren merkez bir aktörüz.” Coğrafyamızın geleceğini dışarıdaki başkentlere bırakmama iddiası, altı boş bir hamasetle değil; limanlarla, köprülerle, doğalgaz hatlarıyla ve stratejik bir vizyonla destekleniyor.

"Haklı" olmak bizi kurtarır mı?

Peki, bu fırtınalı denizde gemiyi rotada tutmak kolay mı? Elbette değil. İlişkiler artık Soğuk Savaş dönemindeki gibi siyah-beyaz değil. Gri alanlar devasa boyutlarda. Bir ülke sizinle masada ekonomik ortakken, sahada teknolojik rakip olabiliyor. İşte bu karmaşanın ortasında kendimize acımasız bir soru sormalıyız: Sadece "haklı" olmak bizi kurtarır mı?

Ne yazık ki uluslararası siyasetin o vahşi ormanında tek başına haklı olmak asla yetmez. Haklılığınızı omuzlayıp onu bir güce dönüştürecek sarsılmaz bir ekonominiz, caydırıcı bir savunma sanayiniz, çip üretebilen teknolojiniz, yapay zekâ altyapınız ve demirden bir stratejik sabrınız yoksa; o haklılık, maalesef sadece kürsülerde yankılanan güzel bir tirat olarak kalır. “Dünya 5’ten Büyüktür” diyerek küresel düzene meydan okumak ne kadar hayatiyse; dünyanın 5’ten büyük olduğunu sahada fiilen kanıtlayacak, kendi bağımlılık alanlarını sıfırlamış, ayakları yere sağlam basan bir Türkiye inşa etmek ondan bin kat daha hayatidir.

Göreceksiniz ki yeni dünyayı sadece eski düzenin adaletsizliklerinden şikâyet edenler değil, o çöken düzenin yerine kendi alternatif gücünü koyabilenler kuracak.

Nur Tuğba Aktay'ın önceki yazıları...